Quốc lộ 4C là trục đường xuyên cao nguyên đá, đi từ thành phố Hà Giang cũ lên Quản Bạ, Yên Minh, Đồng Văn rồi vượt đèo Mã Pì Lèng sang Mèo Vạc. Đoạn này gắn với tên gọi “con đường Hạnh Phúc”, con đường được thanh niên xung phong và người dân nhiều dân tộc mở bằng sức người trên núi đá vào khoảng cuối thập niên 1950 đến giữa thập niên 1960.
Với người lái xe hôm nay, quốc lộ 4C là một chuỗi đèo nối nhau, mỗi đoạn có tính chất riêng: đoạn leo dài, đoạn cua tay áo dồn dập, đoạn ven vực gió mạnh. Hiểu trước từng đoạn giúp bạn biết chỗ nào cần chậm, chỗ nào có thể dừng nghỉ, và vì sao con đường vẫn được nhắc đến với lòng biết ơn.
Vì sao gọi là con đường Hạnh Phúc
Trước khi có đường ô tô, đi lại giữa thị xã Hà Giang khi ấy với vùng cao nguyên đá chủ yếu bằng đường mòn, đi bộ hoặc ngựa thồ qua nhiều ngày. Hàng hoá, muối, thuốc men lên vùng cao đều khó khăn, và vùng biên cực bắc gần như cách biệt. Con đường được mở để nối vùng cao với phần còn lại của tỉnh, đưa hàng hoá, trường học, y tế lên với đồng bào.
Việc làm đường diễn ra trong điều kiện rất gian khổ: phá đá bằng búa, choòng, mìn; nhiều đoạn người làm đường phải đu dây trên vách đá. Đoạn qua Mã Pì Lèng thường được kể đến nhiều nhất. Tên “Hạnh Phúc” thể hiện ước mong của người dân về cuộc sống đủ đầy hơn khi có đường. Các con số cụ thể về số người tham gia hay số ngày công được nhắc ở nhiều nguồn khác nhau; nếu bạn quan tâm, nên tìm đọc tư liệu của bảo tàng và cơ quan văn hoá địa phương.
Ngày nay, con đường đã được mở rộng và trải nhựa nhiều lần. Những khúc cua dốc và vách đá bên đường vẫn còn, và việc đi chậm, nhường nhau trên quốc lộ 4C cũng là một cách tôn trọng công sức của những người đã mở ra nó.
Các đoạn chính trên quốc lộ 4C và điều người lái cần để ý
Thứ tự dưới đây theo chiều đi lên từ thành phố Hà Giang cũ. Tên đoạn là cách gọi quen của người đi đường, có thể khác chút ít giữa các nguồn:
| Đoạn | Nằm ở đâu | Tính chất | Điều cần để ý |
|---|---|---|---|
| Dốc Bắc Sum | Lên vùng Quản Bạ | Dốc dài, nhiều cua liên tiếp, xe tải leo chậm | Đi số thấp khi lên, không vượt xe tải ở cua khuất |
| Cổng trời Quản Bạ | Đỉnh đèo trước khi xuống thung lũng Quản Bạ | Điểm cao có chỗ dừng ngắm cảnh, thường đông | Dừng đúng bãi, nhìn kỹ khi quay đầu ra đường |
| Đoạn Quản Bạ – Yên Minh | Qua các thung lũng và rừng thông | Đường quanh co, có đoạn đổ dốc dài | Dùng phanh động cơ, tránh phanh liên tục |
| Dốc Thẩm Mã, dốc Chín Khoanh | Giữa Yên Minh và Đồng Văn | Cua tay áo dồn dập, dốc gắt | Chậm hẳn, bóp còi ở cua khuất, cẩn thận người dân và trẻ nhỏ ven đường |
| Thung lũng Sủng Là, khu vực Sà Phìn | Trước khi tới Đồng Văn | Đường thoải hơn, nhiều thôn bản | Gia súc và người đi chợ trên đường |
| Đèo Mã Pì Lèng | Giữa Đồng Văn và Mèo Vạc | Đường men vách đá, vực sâu xuống sông Nho Quế, gió mạnh | Không dừng giữa đường chụp ảnh, giữ làn, cẩn thận khi có sương |
Ngoài các đoạn có tên, quốc lộ 4C còn nhiều đoạn qua trung tâm xã, chợ phiên và trường học. Ở những chỗ này, nguy cơ lớn nhất không phải dốc hay vực mà là người đi bộ, xe máy của người địa phương rẽ ngang và gia súc trên đường.
Đoạn từ thành phố cũ lên Quản Bạ: tập quen với đèo
Rời thành phố Hà Giang cũ, đường bắt đầu leo dần qua vùng đồi rồi vào chuỗi dốc Bắc Sum. Đây là đoạn đèo dài đầu tiên của vòng cung, độ dốc vừa phải nhưng cua nhiều và kéo dài. Đây cũng là lúc nhiều người mới lái xe thuê lần đầu, chưa quen cảm giác phanh, chưa quen sang số trên dốc.
Cách đi an toàn là giữ số thấp khi lên dốc để xe không bị đuối giữa chừng, không cố vượt xe tải đang leo chậm khi chưa nhìn thấy rõ đoạn đường phía trước, và nghỉ ở đỉnh đèo để tay chân thả lỏng. Lên tới cổng trời Quản Bạ, bạn sẽ thấy thung lũng phía dưới mở ra; đây là chỗ dừng chân quen thuộc, nhưng cũng là chỗ nhiều xe ra vào, cần nhìn kỹ hai phía khi nhập lại đường.
Từ cổng trời xuống thung lũng Quản Bạ là đoạn đổ dốc. Thói quen tốt từ đoạn này nên giữ cho cả chuyến: về số thấp trước khi xuống, dùng phanh động cơ là chính, phanh tay xen kẽ nhẹ nhàng thay vì bóp chặt liên tục.
Đoạn Yên Minh lên Đồng Văn: nơi cua tay áo dồn dập
Sau Yên Minh, đường đi qua những đoạn mà người đi quen gọi là dốc Thẩm Mã, dốc Chín Khoanh. Đặc điểm chung là nhiều khúc cua gắt nối nhau, có cua gập gần như quay đầu, lên dốc và xuống dốc liên tục. Cảnh rất đẹp, nhất là khi nhìn lại con đường uốn lượn phía dưới, nên đây cũng là đoạn nhiều người dừng chụp ảnh.
Với người lái, điều quan trọng nhất ở đoạn này là không ôm cua lấn làn. Xe khách, xe tải đi ngược chiều cần nhiều chỗ để vào cua, và ở cua gập, đầu xe lớn có thể chiếm gần hết mặt đường. Bóp còi trước cua khuất, giảm tốc trước khi vào cua chứ không phải trong cua, và giữ khoảng cách đủ xa với xe phía trước.
Dọc đoạn này có nhiều thôn bản, trẻ con đi học ven đường, người dân gùi hàng và dắt bò. Họ đi trên con đường này hằng ngày, còn bạn là người lạ; nhường đường và đi chậm khi qua khu dân cư là phép lịch sự tối thiểu.
Đèo Mã Pì Lèng: đoạn đẹp nhất cũng là đoạn cần kỷ luật nhất
Mã Pì Lèng nằm giữa Đồng Văn và Mèo Vạc, con đường men theo vách núi đá, một bên là vách, một bên là vực sâu nhìn xuống dòng sông Nho Quế. Đây là đoạn nổi tiếng nhất của quốc lộ 4C và cũng là đoạn khiến nhiều người phải thót tim khi lần đầu đi qua.
Mặt đường nhìn chung đủ rộng cho xe đi bình thường, nhưng gió trên đèo có thể rất mạnh, sương mù có thể kéo lên chỉ trong vài phút, và người đi đường thường bị hút mắt vào cảnh vực sâu. Kỷ luật đơn giản: mắt nhìn đường, không nhìn vực khi đang lái; muốn ngắm thì dừng ở điểm dừng có lề rộng; không dừng xe giữa đường hoặc ở khúc cua để chụp ảnh.
Một số người trèo ra mép vực, đứng trên mỏm đá để có ảnh đẹp. Đá vôi có thể vỡ, gió có thể giật mạnh bất ngờ, và không có lan can ở nhiều chỗ. Không bức ảnh nào đáng để đánh đổi. Phần trải nghiệm như ngắm cảnh, đi thuyền trên sông Nho Quế được nói kỹ hơn ở mục điểm đến của trang.
Những thói quen nên mang theo suốt quốc lộ 4C
Mỗi đoạn có cái khó riêng, nhưng vài thói quen áp dụng được cho cả tuyến:
- Khởi hành sớm, về chỗ nghỉ trước khi trời tối; đèo vào chiều muộn dễ có sương và ánh sáng yếu.
- Kiểm phanh mỗi sáng, nghe tiếng phanh khi xuống dốc; thấy phanh nóng, mùi khét hoặc tay phanh sâu bất thường thì dừng nghỉ cho phanh nguội.
- Không vượt ở cua, ở đỉnh dốc và ở chỗ không nhìn thấy đoạn đường phía trước.
- Đội mũ bảo hiểm cài quai, mặc áo khoác dày, găng tay và giày kín mũi; ngã xe trên đường núi ở tốc độ thấp vẫn có thể bị thương nặng nếu thiếu đồ bảo hộ.
- Khi trời mưa hoặc sương dày, giảm tốc nhiều hơn mức bạn nghĩ là cần, bật đèn, và sẵn sàng dừng ở nơi an toàn để chờ.
- Tôn trọng người dân: đi chậm qua bản, không bấm còi inh ỏi gần trường học, không chụp ảnh người khi chưa hỏi.
Đi quốc lộ 4C chậm hơn không làm chuyến đi kém vui. Ngược lại, đi chậm cho bạn thấy nhiều hơn: mảnh ruộng ngô trên hốc đá, bức tường đá xếp quanh nhà, đứa trẻ đứng vẫy tay bên đường.
Quốc lộ 4C qua bốn mùa
Mùa xuân, khoảng sau Tết, đường đẹp với hoa đào, hoa mận nở quanh các thôn, trời khô nhưng sáng sớm vẫn rét, có ngày sương mù dày trên các đỉnh đèo. Mặt đường khô, tầm nhìn buổi trưa thường tốt, nhưng buổi sáng nên chờ sương tan bớt rồi hãy lên các đoạn cao.
Mùa hè cũng là mùa mưa. Mưa lớn khiến mặt đường trơn, đất đá có thể trôi xuống từ taluy dương, có nơi sạt lở cục bộ. Đi mùa này cần theo dõi thời tiết hằng ngày, tránh lái khi đang mưa to và tránh dừng nghỉ ngay dưới vách đất hay vách đá vừa ngấm nước.
Mùa thu là mùa nhiều người lên nhất, khi lúa chín ở các thung lũng thấp và hoa tam giác mạch nở trên cao nguyên. Thời tiết thường khô và dễ chịu, nhưng mật độ xe tăng rõ, nhất là cuối tuần và các kỳ nghỉ. Điểm dừng chụp ảnh đông, xe đỗ lộn xộn, nên cần kiên nhẫn hơn.
Mùa đông trên cao nguyên đá có những đợt rét đậm, có năm có băng giá ở các đoạn cao. Mặt đường đóng băng mỏng rất khó nhận ra bằng mắt và cực kỳ trơn. Khi có thông báo băng giá, tốt nhất là chờ nắng lên, hỏi tình hình đường từ người địa phương, hoặc hoãn chặng đó sang ngày khác.
Chia sẻ đường với xe tải, xe khách và người địa phương
Quốc lộ 4C không chỉ là đường du lịch mà là đường sống của cả vùng. Xe tải chở vật liệu xây dựng, hàng hoá, nông sản; xe khách tuyến nội tỉnh; xe máy của người dân đi chợ, đi làm nương, chở con đi học. Họ quen đường hơn bạn rất nhiều và thường đi nhanh hơn bạn ở những đoạn họ thuộc từng khúc cua.
Khi có xe phía sau muốn vượt, hãy đi sát lề phải và để họ qua ở đoạn thẳng; đừng tăng tốc thi với họ. Khi gặp xe lớn ở cua hẹp, dừng lại ở chỗ rộng nhất bạn tìm được và chờ họ qua. Khi đi sau xe tải đang leo dốc chậm, giữ khoảng cách và kiên nhẫn chờ đoạn thẳng nhìn rõ phía trước mới vượt.
Trâu bò, dê, ngựa thả trên đường cũng là chuyện thường ngày ở vùng cao. Gặp đàn gia súc, giảm tốc từ xa, không bấm còi dồn dập làm chúng hoảng chạy ngang, và chờ người chăn lùa chúng vào lề. Một cú va chạm với con bò không chỉ nguy hiểm cho bạn mà còn là tài sản lớn của một gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Quốc lộ 4C có phải cả tuyến đều là con đường Hạnh Phúc?
Tên con đường Hạnh Phúc thường được dùng cho đoạn từ thành phố Hà Giang cũ lên Đồng Văn và Mèo Vạc, gắn với đợt mở đường lên cao nguyên đá. Quốc lộ 4C trong hệ thống quốc lộ là khái niệm hành chính, có thể kéo dài hơn. Người đi đường dùng lẫn hai tên cho cùng đoạn đường lên cao nguyên.
Đoạn nào trên quốc lộ 4C khó lái nhất?
Mỗi người cảm nhận khác nhau, nhưng thường được nhắc là các đoạn cua tay áo giữa Yên Minh và Đồng Văn, và đèo Mã Pì Lèng vì vực sâu và gió. Dốc Bắc Sum khó với người mới vì là chặng đèo dài đầu tiên.
Ô tô con đi quốc lộ 4C có được không?
Được. Quốc lộ 4C có nhiều ô tô con, xe khách và xe tải. Người lái cần quen đường đèo, biết tránh xe ở chỗ hẹp, đổ dốc bằng số thấp và kiên nhẫn sau xe tải. Mùa băng giá cần thận trọng hơn ở các đoạn cao.
Có đoạn nào đang sửa chữa hoặc hay bị sạt lở?
Tình trạng đường thay đổi theo mùa và theo từng năm. Mùa mưa có thể có sạt lở cục bộ, đá rơi; các đoạn thi công mở rộng cũng xuất hiện rồi hoàn thành. Hỏi cơ sở lưu trú hoặc người địa phương buổi sáng trước khi đi là cách nắm tình hình chính xác nhất.
Muốn tìm hiểu lịch sử con đường Hạnh Phúc thì đọc ở đâu?
Có thể tìm tư liệu tại bảo tàng tỉnh, các bia và nhà tưởng niệm dọc tuyến, và các ấn phẩm của cơ quan văn hoá địa phương. Những tư liệu này có số liệu và nhân chứng cụ thể hơn những gì thường được chia sẻ trên mạng.