Lái xe máy đổ đèo an toàn ở Hà Giang dựa trên ba điều: xuống dốc bằng số thấp để động cơ ghìm tốc độ thay vì bóp phanh liên tục, giảm tốc trước khi vào cua chứ không phanh gấp trong cua, và luôn đi đúng phần đường của mình ở cua khuất. Phần lớn tai nạn trên đèo không do đường xấu mà do phanh quá nóng mất tác dụng, ôm cua lấn làn gặp xe ngược chiều, hoặc người lái mệt mà vẫn cố đi.
Bài này dành cho người đã biết lái xe máy nhưng ít đi đường núi. Nó không thay được việc tập lái có người hướng dẫn, và nếu bạn chưa vững, cách an toàn nhất vẫn là ngồi sau một người lái địa phương có kinh nghiệm. Nhưng nếu bạn tự cầm lái, những nguyên tắc dưới đây là thứ nên thuộc trước khi rời thành phố Hà Giang cũ.
Vì sao đổ đèo nguy hiểm hơn leo đèo
Khi leo dốc, trọng lực kéo xe chậm lại, bạn chỉ cần đủ ga và đúng số là xe đi được. Khi xuống dốc, trọng lực đẩy xe nhanh dần, và mọi việc giữ tốc độ dồn hết lên phanh và động cơ. Một đoạn đổ đèo dài vài cây số với hàng chục khúc cua có nghĩa là bạn phải hãm xe liên tục trong nhiều phút.
Phanh xe máy biến động năng thành nhiệt. Bóp phanh liên tục suốt đoạn dài làm má phanh và đĩa hoặc tang trống nóng dần. Khi quá nóng, phanh giảm hiệu quả rõ rệt: bạn bóp mạnh hơn mà xe vẫn trôi. Với phanh đĩa dầu, dầu phanh quá nóng có thể làm tay phanh bị sâu, mềm bất thường. Đây là tình huống người lái đường bằng hiếm khi gặp, nên thường không nhận ra cho tới khi đã muộn.
Thêm vào đó, khi xuống dốc, trọng tâm dồn lên bánh trước, xe dễ bị trượt bánh trước nếu bóp phanh trước gấp trong cua hay trên mặt đường có cát sỏi. Vì vậy đổ đèo đòi hỏi kỹ thuật khác, không chỉ là “đi chậm”.
Xe số: dùng số để ghìm tốc độ
Về số trước khi xuống dốc. Trước đỉnh dốc, giảm tốc và về số hai hoặc số ba tuỳ độ dốc. Nguyên tắc dân gian “lên dốc số nào thì xuống dốc số ấy” khá đúng: số thấp giúp động cơ hãm xe, bạn chỉ cần phanh nhẹ bổ sung.
Không về mo, không bóp côn thả trôi. Thả trôi xe ở số mo hoặc bóp côn suốt dốc là bỏ đi lực hãm của động cơ, dồn hết lên phanh. Đây là lỗi phổ biến ở người quen đi xe ga chuyển sang xe số thuê.
Phanh ngắt quãng, phối hợp hai phanh. Thay vì bóp phanh liên tục, phanh dứt khoát trước cua để giảm tốc, rồi nhả ra khi đã vào tốc độ phù hợp. Dùng cả phanh trước và phanh sau, phanh sau nhẹ hơn trên dốc để tránh lết bánh.
Nghe tiếng động cơ. Nếu động cơ gào lên quá cao khi đổ dốc, số đang quá thấp so với tốc độ hoặc bạn đang để xe lao quá nhanh; nếu xe vẫn tăng tốc dù đã nhả ga, cần về số thấp hơn hoặc phanh thêm. Học nghe tiếng máy là kỹ năng đổ đèo quan trọng nhất của xe số.
Xe ga: vì sao cần đặc biệt cẩn thận
Xe tay ga dùng hộp số vô cấp, khi nhả ga, lực hãm của động cơ yếu hơn nhiều so với xe số ở số thấp. Kết quả là khi đổ dốc dài, người lái xe ga phải dùng phanh nhiều hơn, và phanh nóng nhanh hơn. Đây là lý do nhiều nơi cho thuê xe ở Hà Giang khuyên khách đi xe số hoặc xe côn tay cho vòng cao nguyên đá, nhất là khi chở hai người.
Nếu bạn vẫn đi xe ga, hãy đổ dốc thật chậm ngay từ đầu, phanh ngắt quãng, và dừng nghỉ cho phanh nguội sau mỗi đoạn đổ dốc dài. Không chở nặng, không chở hai người to lớn kèm hành lý. Kiểm tra phanh trước khi đi: tay phanh phải có hành trình bình thường, không quá sâu, má phanh còn dày.
Một dấu hiệu nên dừng ngay: ngửi thấy mùi khét, nghe tiếng rít lạ khi phanh, hoặc cảm thấy phanh không còn ăn như lúc đầu dốc. Tìm chỗ lề rộng, tắt máy, để phanh nguội ít nhất vài chục phút. Không dội nước lạnh vào phanh đang nóng vì có thể làm cong đĩa hoặc nứt chi tiết.
Vào cua trên đèo: năm bước theo thứ tự
Cua trên đèo Hà Giang có đủ loại: cua thoáng nhìn thấy đường phía sau, cua khuất sau vách đá, cua tay áo gập gần quay đầu. Thứ tự dưới đây áp dụng cho mọi loại:
- Nhìn xa và đọc cua từ sớm: nhìn vách đá, hàng cây, cột tiêu để đoán độ gắt của cua trước khi tới.
- Giảm tốc khi xe còn thẳng: phanh và về số trước khi bắt đầu nghiêng xe, không phanh gấp khi đang nghiêng.
- Giữ phần đường của mình: ở cua trái khuất, đừng ôm sát tim đường; ở cua phải, đừng văng ra giữa đường khi ra cua. Xe lớn ngược chiều thường cần cả mặt đường.
- Bóp còi ở cua khuất: một tiếng còi ngắn báo hiệu cho xe ngược chiều, nhất là ở cua gập và đoạn có vách che.
- Nhìn về phía lối ra của cua và tăng ga nhẹ khi xe đã bắt đầu thẳng: mắt nhìn đâu xe đi đó; nhìn xuống vực là xe có xu hướng hướng về phía vực.
Ở cua tay áo gắt, chậm tới mức gần như đi bộ cũng không sao. Người địa phương đi nhanh vì họ thuộc đường; bạn không cần theo nhịp của họ.
Những lỗi hay gặp và cách sửa
Những lỗi dưới đây được nhắc đi nhắc lại trong các câu chuyện tai nạn và ngã xe trên đường đèo:
| Lỗi | Hậu quả | Cách sửa |
|---|---|---|
| Bóp phanh liên tục cả đoạn đổ dốc | Phanh nóng, mất tác dụng giữa dốc | Về số thấp, phanh ngắt quãng, nghỉ cho phanh nguội |
| Phanh gấp khi đang nghiêng trong cua | Trượt bánh, ngã xe | Giảm tốc trước cua, trong cua chỉ giữ ga đều |
| Ôm cua lấn làn ở cua khuất | Đâm vào xe ngược chiều | Giữ phần đường bên phải, bóp còi trước cua |
| Vừa lái vừa quay phim, chụp ảnh | Mất tập trung, lệch hướng | Dừng hẳn ở lề rộng rồi mới chụp |
| Lái khi đã mệt, cố đến điểm nghỉ | Phản xạ chậm, đánh giá sai cua | Dừng nghỉ định kỳ, đặt giới hạn giờ lái mỗi ngày |
| Đi trên lớp sỏi, cát trôi ở mép đường | Bánh xe trượt | Quan sát mặt đường, tránh mép đường sau mưa |
| Chở quá nặng, hành lý cao | Xe khó lái, phanh kém | Gửi bớt đồ ở nơi thuê xe, buộc hành lý thấp và chắc |
Phần lớn các lỗi trên đều có chung gốc: vội. Đổ đèo chậm hơn vài phút không làm chuyến đi ngắn lại, nhưng một cú ngã có thể kết thúc chuyến đi ngay lập tức.
Sức khoẻ người lái và đồ bảo hộ
Lái đèo vài giờ liền đòi hỏi tập trung cao, tay bóp phanh, côn liên tục, cổ và vai căng cứng vì gió rét. Nghỉ mỗi giờ một lần, uống nước, ăn nhẹ, duỗi tay chân. Không uống rượu trước và trong khi lái, kể cả một chén rượu ngô mời ở bữa trưa; ở vùng núi, rượu làm chậm phản xạ và làm bạn tự tin sai chỗ.
Đồ bảo hộ tối thiểu là mũ bảo hiểm có kính hoặc đeo kính chắn gió, cài quai đúng cách, áo khoác dày có độ bền, găng tay và giày kín. Mùa lạnh cần thêm lớp giữ ấm vì gió trên đèo làm cơ thể mất nhiệt nhanh, tay cứng lại và khó bóp phanh chính xác. Nhiều nơi thuê xe có cho mượn hoặc cho thuê thêm đồ bảo hộ, hãy hỏi.
Nếu trong nhóm có người lái run tay, sợ độ cao hay đã ngã một lần, đừng ép họ đi tiếp. Thuê người lái địa phương cho đoạn còn lại là quyết định khôn ngoan, không có gì đáng xấu hổ.
Khi nào nên dừng lại hoàn toàn
Có những lúc dừng lại là kỹ năng quan trọng nhất. Khi sương mù dày tới mức không nhìn thấy mép đường hay cột tiêu, khi mưa to khiến mặt đường loang nước và có đất đá trôi xuống, khi trời đã tối mà còn một đoạn đèo dài phía trước, hoặc khi bản thân thấy mệt, run, lạnh cóng, hãy tìm chỗ an toàn để dừng.
Chỗ an toàn là lề rộng, xa vách taluy dễ sạt, không nằm ngay sau cua khuất. Bật đèn xe để người khác nhìn thấy. Nếu gần thôn bản, có thể vào nhà dân xin trú nhờ, người vùng cao phần lớn rất sẵn lòng giúp người đi đường gặp khó. Khi cần cứu giúp khẩn cấp, gọi các số khẩn cấp quốc gia, báo vị trí càng cụ thể càng tốt, kể cả tên đoạn đèo hay thôn gần nhất.
Dừng lại không phải là thất bại của chuyến đi. Người đi đường núi lâu năm thường nói câu quen thuộc: đường còn đó, mai đi tiếp. Một buổi chiều ngồi chờ sương tan trong quán nước ven đường, hay một đêm nghỉ sớm hơn dự định ở một trung tâm xã không có trong kế hoạch, đôi khi lại thành kỷ niệm đáng nhớ nhất của chuyến đi.
Lái đèo trong mưa và sương mù
Mưa làm thay đổi gần như mọi thứ trên đèo. Mặt đường nhựa phủ lớp nước mỏng trộn bụi, dầu nhớt trở nên trơn hơn hẳn trong những phút đầu cơn mưa. Vạch sơn kẻ đường, nắp cống, mảng rêu ở đoạn ít nắng còn trơn hơn nữa. Quãng phanh dài ra, nên khoảng cách với xe trước cần gấp đôi bình thường, và mọi thao tác phanh, ga, đánh lái phải nhẹ nhàng hơn.
Sương mù trên cao nguyên đá có thể kéo đến rất nhanh, nhất là sáng sớm, chiều muộn và những ngày ẩm. Khi tầm nhìn giảm, bật đèn cốt, không bật pha vì ánh sáng hắt lại từ sương làm bạn chói mắt hơn. Đi sát phần đường bên phải, bám theo mép đường hoặc vạch kẻ nếu có, bóp còi ở cua. Nếu không còn nhìn thấy mép đường, dừng hẳn ở chỗ an toàn và chờ, đừng bám đuôi xe trước để dẫn đường vì họ cũng có thể dừng đột ngột.
Áo mưa cho người đi xe máy nên là loại bộ quần áo rời, không nên dùng áo choàng vì vạt áo bay có thể quấn vào bánh xe hoặc che mất đèn sau. Bọc giày, găng tay chống nước giúp giữ ấm, vì người ướt và rét thì phản xạ kém đi rõ rệt.
Câu hỏi thường gặp
Xe số hay xe ga phù hợp hơn cho đèo Hà Giang?
Xe số hoặc xe côn tay thường phù hợp hơn vì có lực hãm động cơ tốt khi đổ dốc, giảm tải cho phanh. Xe ga vẫn đi được nếu người lái biết phanh ngắt quãng, đi chậm và nghỉ cho phanh nguội, nhưng nên hạn chế chở nặng.
Làm sao biết phanh đã quá nóng?
Các dấu hiệu thường gặp là mùi khét, tiếng rít lạ, phanh không còn ăn như trước, tay phanh dầu bị sâu hoặc mềm hơn bình thường. Gặp những dấu hiệu này, dừng lại ở chỗ an toàn, tắt máy và chờ phanh nguội hẳn, không dội nước lạnh vào phanh.
Người mới biết lái xe máy có nên tự lái vòng cung không?
Không nên. Đường đèo dài, cua gắt và vực sâu đòi hỏi kỹ năng mà người mới chưa có. Hãy thuê người lái địa phương hoặc đi ô tô có tài xế, và tập lái đèo ở những đoạn dễ hơn trước nếu muốn tự lái lần sau.
Chở hai người trên đèo có khó hơn nhiều không?
Có. Xe nặng hơn, quán tính lớn hơn, phanh nóng nhanh hơn và xe khó giữ thăng bằng ở cua gắt. Người ngồi sau cần ngồi yên, nghiêng theo người lái, không nhổm người chụp ảnh. Nếu xe nhỏ hoặc người lái chưa vững, nên cân nhắc mỗi người một xe hoặc thuê người lái.
Ngã xe nhẹ trên đèo thì nên làm gì trước tiên?
Đưa người và xe vào lề an toàn, xa khúc cua, bật đèn cảnh báo. Kiểm tra người bị ngã có đau đầu, chóng mặt, đau cổ hay không; nếu có thì gọi cấp cứu, không tự chở đi. Kiểm tra xe kỹ phanh, tay lái, lốp trước khi đi tiếp, báo nơi thuê xe.