Mùa mưa ở vùng Hà Giang cũ thường rơi vào khoảng từ cuối xuân tới đầu thu; đây là lúc đường núi có nguy cơ sạt lở, đất đá trôi, đá rơi từ vách taluy, nhất là sau những trận mưa to kéo dài nhiều ngày. Mùa đông lại có những đợt rét đậm, có năm có băng giá trên các đoạn cao của cao nguyên đá. Đi hai mùa này vẫn được, nhưng cần theo dõi thời tiết từng ngày, biết đọc dấu hiệu nguy hiểm trên đường, và sẵn sàng đổi kế hoạch.
Bài này không đưa con số khí tượng hay lịch mùa chính xác, vì mỗi năm một khác. Nó tập trung vào những điều thực tế: nhìn vào đâu để biết đoạn đường sắp sạt, gặp đường tắc thì xử lý ra sao, mặt đường đóng băng khác gì mặt đường ướt, và khi nào nên ở yên một chỗ. Thông tin về khí hậu, mùa hoa và nên đi tháng nào được viết riêng ở mục thời tiết của trang.
Vì sao đường núi Hà Giang dễ sạt khi mưa
Đường đèo vùng Hà Giang cũ phần lớn được mở bằng cách xẻ vào sườn núi. Phía trên đường là taluy dương, tức vách đất hoặc vách đá còn lại sau khi xẻ; phía dưới là taluy âm, tức phần đất đắp hoặc sườn dốc đổ xuống vực. Khi mưa lớn kéo dài, đất ngấm no nước, trở nên nặng và mất độ bám. Một phần vách có thể trượt xuống mặt đường, hoặc phần nền đường phía vực bị khoét, sụt.
Vùng cao nguyên đá phía bắc phần lớn là đá vôi, có những đoạn vách đá nứt nẻ; khi mưa, nước len vào khe nứt có thể làm những khối đá rời rơi xuống. Vùng phía tây như Hoàng Su Phì, Xín Mần lại có nhiều sườn đồi đất, ruộng bậc thang, nước mưa có thể gây trượt đất trên diện rộng hơn. Vì vậy mức độ rủi ro khác nhau theo từng tuyến, không thể nói chung chung cho cả vùng.
Nguy cơ không chỉ lúc đang mưa. Nhiều vụ sạt xảy ra sau mưa một vài giờ hoặc một vài ngày, khi đất đã ngấm nước tối đa. Buổi sáng trời tạnh, nắng lên không có nghĩa con đường đã an toàn như mùa khô.
Dấu hiệu trên đường cho thấy nguy cơ sạt lở
Người địa phương thường nhận ra những dấu hiệu dưới đây. Thấy một trong số đó, hãy đi chậm, không dừng ngay dưới vách, và nếu có thể, qua nhanh đoạn đó hoặc quay lại:
- Đất, sỏi, đá nhỏ vương vãi trên mặt đường, nhất là khi trước đó không có.
- Nước đục chảy thành dòng từ vách xuống đường, hoặc nước chảy ra từ khe đất nơi trước đó khô.
- Cây trên vách nghiêng bất thường, rễ lộ ra, có vết nứt mới trên sườn đất.
- Mặt đường có vết nứt dài chạy dọc theo mép vực, hoặc mép đường bị khoét lõm.
- Tiếng lục cục, tiếng đá lăn từ phía trên, hoặc bụi đất bốc lên ở vách.
- Rào chắn tạm, đống đá được gạt vào lề, người dân hoặc lực lượng chức năng đứng điều tiết.
Khi thấy lực lượng chức năng hoặc người dân ra hiệu dừng, hãy dừng và làm theo. Họ biết đoạn đường đó hơn bạn và thường đã thấy những thứ bạn chưa thấy.
Theo dõi tình trạng đường trước và trong chuyến đi
Không có một nguồn duy nhất cập nhật từng đoạn đường theo thời gian thực cho cả vùng. Cách hiệu quả là kết hợp: theo dõi dự báo thời tiết và cảnh báo mưa lớn, lũ quét, sạt lở do cơ quan khí tượng phát; đọc tin của chính quyền địa phương và cơ quan giao thông tỉnh Tuyên Quang về các đoạn đường bị ách tắc; và hỏi trực tiếp người ở chỗ bạn nghỉ đêm vào buổi sáng trước khi đi.
Người làm homestay, người cho thuê xe, tài xế xe khách nội tỉnh thường nắm tình hình rất nhanh vì họ đi lại hằng ngày và có nhóm liên lạc riêng. Một câu hỏi đơn giản như “đường từ đây sang Mèo Vạc hôm nay có sao không” có giá trị hơn nhiều so với đọc tin cũ trên mạng.
Trong chuyến đi, nếu dự báo có mưa lớn kéo dài, hãy cân nhắc ở lại một chỗ thay vì đi tiếp. Đi trong mưa to trên đường đèo không chỉ vì trơn trượt mà còn vì bạn đang đi qua đúng thời điểm vách đất yếu nhất. Ngồi chờ một ngày trong làng chưa bao giờ là quyết định tồi.
Gặp đường tắc do sạt lở: làm theo thứ tự
Đường tắc do sạt lở là chuyện có thể gặp vào mùa mưa. Đừng hoảng, cũng đừng liều:
- Dừng xa đoạn sạt, ở chỗ không có vách đất dốc ngay phía trên; đoạn vừa sạt có thể sạt tiếp.
- Không tự vượt qua đống đất đá bằng xe máy hay đi bộ trèo qua khi chưa có người hướng dẫn. Đất mới sạt còn bở, có thể trượt tiếp hoặc có đá lăn xuống.
- Hỏi người địa phương hoặc lực lượng đang xử lý về thời gian dự kiến thông đường và có đường vòng nào không. Đường vòng nhỏ qua bản có thể còn tệ hơn sau mưa.
- Quyết định quay lại hay chờ dựa trên thời gian còn lại trong ngày. Nếu trời sắp tối, quay về điểm nghỉ gần nhất an toàn hơn chờ giữa núi.
- Báo cho nơi nghỉ đêm và người thân biết bạn đang ở đâu và kế hoạch mới.
Trong những trường hợp có người bị nạn, gọi các số khẩn cấp quốc gia, báo rõ vị trí và tình trạng. Không tự đào bới khi đất đá còn đang có nguy cơ trượt tiếp.
Mùa đông: rét đậm và băng giá trên cao nguyên đá
Mùa đông trên cao nguyên đá Đồng Văn, Mèo Vạc, Quản Bạ có những đợt rét đậm, rét hại. Khi không khí lạnh mạnh tràn về, nhiệt độ ban đêm ở các vùng cao có thể xuống rất thấp; có những năm xuất hiện băng giá, sương muối, thậm chí tuyết rơi ở một số đỉnh núi. Đây là lúc nhiều người muốn lên để ngắm cảnh băng tuyết, nhưng cũng là lúc đường nguy hiểm nhất.
Băng giá trên mặt đường thường là một lớp mỏng trong suốt, nhìn giống mặt đường ướt nhưng trơn hơn rất nhiều. Ở những đoạn khuất nắng, gần đỉnh đèo, trên cầu nhỏ, lớp băng có thể tồn tại tới gần trưa. Xe máy chạy trên băng gần như không thể phanh hay đổi hướng an toàn, ô tô cũng dễ trượt khi phanh hoặc khi lên dốc.
Khi có thông báo băng giá, chính quyền địa phương đôi khi rải muối, cát hoặc hạn chế lưu thông ở một số đoạn. Cách an toàn nhất cho người đi du lịch là chờ nắng lên làm tan băng, hỏi người địa phương trước khi đi, và nếu cần thì hoãn chặng đó. Đừng chạy theo những bức ảnh băng tuyết mà đặt mình vào đoạn đường bạn không kiểm soát được.
Ngoài băng, mùa đông còn có những ngày mưa phùn kéo dài, mặt đường ẩm suốt ngày, rêu ở mép đường trơn như mỡ. Ngày ngắn, trời tối sớm, nên kế hoạch mỗi ngày cần ngắn hơn mùa khác. Nhiều cơ sở lưu trú có lò sưởi, chăn dày, nhưng nước nóng và điện có khi chập chờn trong đợt rét; mang thêm đèn pin, sạc dự phòng là thói quen tốt.
Đi ô tô và xe khách trong mùa mưa
Ngồi trong ô tô hay xe khách cho cảm giác an toàn hơn xe máy, và đúng là bạn tránh được trơn ngã, mưa rét. Nhưng ô tô không miễn nhiễm với sạt lở: một khối đất trượt xuống mặt đường hay một đoạn nền đường sụt phía vực đều nguy hiểm với mọi phương tiện. Vì vậy những nguyên tắc về theo dõi cảnh báo, hỏi đường mỗi sáng và không cố đi khi mưa to vẫn áp dụng đầy đủ.
Nếu đi xe có tài xế, đừng thúc tài xế đi nhanh để kịp lịch khi trời đang mưa. Ngược lại, nếu tài xế đề nghị dừng chờ hoặc đổi đường, hãy tin họ. Nếu đi xe khách nội tỉnh, nhà xe có thể huỷ hoặc dời chuyến khi đường tắc; hỏi rõ cách đổi vé và giữ liên lạc với nhà xe.
Với ô tô tự lái, mùa mưa cần kiểm gạt nước, đèn sương mù, lốp còn gai tốt. Khi gặp đoạn nước chảy qua đường, không cố lội nếu không nhìn thấy mặt đường bên dưới và không biết độ sâu; dòng nước chảy xiết có thể đẩy trôi cả ô tô con.
Hai mùa khó đi: so sánh nhanh
Bảng dưới tóm tắt những điểm khác nhau giữa đi mùa mưa và đi mùa rét, để bạn chuẩn bị đúng:
| Khía cạnh | Mùa mưa | Mùa rét đậm |
|---|---|---|
| Nguy cơ chính trên đường | Sạt lở, đá rơi, đường trơn, ngập cục bộ | Băng giá, sương muối, sương mù dày, tay chân cứng vì lạnh |
| Thời điểm nguy hiểm trong ngày | Khi đang mưa to và vài giờ sau mưa | Sáng sớm và chiều tối, nhất là đoạn khuất nắng |
| Đồ cần thêm | Áo mưa bộ, bọc giày, túi chống nước | Áo giữ nhiệt, găng tay dày, mũ trùm, tất len |
| Ảnh hưởng lịch trình | Có thể phải chờ đường thông | Có thể phải chờ băng tan, xuất phát muộn hơn |
| Nên làm | Theo dõi cảnh báo mưa lớn, hỏi đường mỗi sáng | Theo dõi tin không khí lạnh, hỏi tình trạng băng trên đèo |
Cả hai mùa đều đòi hỏi một điều: thêm ngày dự phòng. Lịch trình không có ngày trống sẽ đẩy bạn ra đường đúng lúc không nên đi.
Giữ ấm và giữ sức: người là yếu tố an toàn đầu tiên
Ở cả mùa mưa và mùa rét, người lái bị ướt và lạnh là một rủi ro lớn ít được để ý. Khi cơ thể mất nhiệt, ngón tay cứng lại, bóp phanh không chuẩn, phản xạ chậm đi, đầu óc kém tỉnh táo. Mặc nhiều lớp mỏng thay vì một lớp dày, giữ khô tay chân, dừng nghỉ trong quán có lửa sưởi hoặc đồ uống nóng là những việc nhỏ nhưng ảnh hưởng trực tiếp tới việc bạn có lái an toàn hay không.
Không dùng rượu để chống rét khi còn phải lái. Rượu làm giãn mạch ngoại vi, tạo cảm giác ấm tạm thời nhưng thực ra làm cơ thể mất nhiệt nhanh hơn, và làm giảm khả năng phán đoán. Đồ ăn nóng, nước ấm, trà gừng là lựa chọn tốt hơn.
Nếu ai đó trong nhóm run lẩy bẩy không kiểm soát, nói líu lưỡi, lơ mơ khi đang trời rét, đó có thể là dấu hiệu hạ thân nhiệt. Đưa người đó vào chỗ ấm, thay đồ khô, đắp chăn, cho uống nước ấm nếu tỉnh táo, và liên hệ cơ sở y tế gần nhất.
Câu hỏi thường gặp
Mùa mưa có nên đi Hà Giang không?
Vẫn đi được, cảnh xanh và ít khách. Nhưng cần theo dõi cảnh báo mưa lớn mỗi ngày, có ngày dự phòng, tránh lái khi đang mưa to và hỏi tình trạng đường mỗi sáng. Người mới lái đèo nên đi ô tô có tài xế hoặc thuê người lái vào mùa này.
Băng giá ở Hà Giang thường có vào lúc nào?
Băng giá chỉ xuất hiện trong những đợt không khí lạnh mạnh của mùa đông, không phải năm nào cũng có, và thường ngắn ngày. Hãy theo dõi bản tin dự báo khi có đợt rét đậm, rét hại thay vì đặt lịch trước theo một mốc cố định.
Thấy đá nhỏ rơi trên đường thì có nên dừng lại?
Không nên dừng ngay dưới vách. Giảm tốc, quan sát phía trên, qua nhanh nhưng cẩn thận đoạn đó, rồi dừng ở chỗ thoáng xa vách nếu cần. Nếu đá rơi liên tục, quay lại và chờ ở nơi an toàn.
Có ứng dụng nào báo tình trạng đường đèo không?
Ứng dụng bản đồ có thể báo tắc đường nhưng không đáng tin với sạt lở ở vùng núi. Tin chính thức từ chính quyền và cơ quan giao thông địa phương, kết hợp với hỏi người dân nơi bạn ở, là nguồn đáng tin hơn.
Đi xe máy mùa đông cần chuẩn bị gì đặc biệt?
Nhiều lớp áo giữ nhiệt, găng tay dày chống gió, mũ trùm hoặc khăn che cổ, tất len, giày kín. Xuất phát muộn hơn để băng và sương tan bớt, về chỗ nghỉ sớm hơn, nghỉ thường xuyên để làm ấm tay chân.
Nếu đường bị tắc nhiều ngày thì sao?
Hỏi chính quyền xã hoặc người địa phương về đường vòng an toàn, báo cơ sở cho thuê xe và nơi lưu trú. Đổi vé xe về nếu cần. Đừng đi đường mòn nhỏ chưa ai xác nhận là đi được chỉ để kịp lịch.