Hoàng Su Phì và Xín Mần là vùng phía tây của Hà Giang cũ, nay là các xã như Hoàng Su Phì, Thông Nguyên, Pờ Ly Ngài, Nậm Dịch, Hồ Thầu, Bản Máy, Thàng Tín, Xín Mần, Nấm Dẩn, Pà Vầy Sủ, Trung Thịnh, Quảng Nguyên, Khuôn Lùng thuộc tỉnh Tuyên Quang. Đường lên thường rẽ từ quốc lộ 2 ở vùng Bắc Quang cũ, đi ngược lên theo thung lũng rồi leo lên những sườn đồi phủ ruộng bậc thang.
Khác với cao nguyên đá Đồng Văn, Mèo Vạc ở phía bắc, nơi đây là núi đất, đồi chè, ruộng bậc thang trải nhiều tầng, khí hậu ẩm hơn và mây mù nhiều hơn. Lượng khách thấp hơn hẳn vòng cung phía bắc, đường vắng, dịch vụ thưa hơn. Bài này nói về đặc điểm đường, cách chia chặng và những lưu ý riêng của cung phía tây.
Vì sao phía tây Hà Giang là một chuyến đi khác hẳn
Nhiều người nói “đi Hà Giang” là nghĩ ngay tới quốc lộ 4C và cao nguyên đá. Nhưng vùng Hà Giang cũ rộng hơn thế nhiều. Phía tây, giáp với phía Lào Cai, là vùng núi đất cao, nơi người Nùng, Dao, La Chí, Mông, Phù Lá cùng nhiều dân tộc khác làm ruộng bậc thang trên những sườn núi dốc. Cảnh quan ở đây mềm hơn, xanh hơn, nhiều nước hơn so với vùng núi đá xám phía bắc.
Đường đi cũng khác. Thay vì những cung đèo khoét vào vách đá vôi, đường lên Hoàng Su Phì, Xín Mần thường men theo sườn đồi đất, uốn lượn liên tục, nhiều đoạn hẹp. Đường được cải thiện nhiều năm qua nhưng vẫn có đoạn xấu, nhất là các nhánh vào thôn bản. Khi mưa, đất đồi dễ trôi xuống mặt đường, tạo những lớp bùn trơn.
Đổi lại, bạn được một vùng yên tĩnh, ít xe du lịch, nơi đời sống nông nghiệp còn hiện diện rõ trong từng mùa. Người đã đi vòng cung phía bắc và muốn quay lại lần nữa thường chọn phía tây cho chuyến thứ hai.
Cũng vì ít khách, phía tây hợp với người thích đi chậm, ở lại vài đêm trong một thôn, đi bộ quanh ruộng, ngồi uống chè với chủ nhà. Nếu bạn quen nhịp đi nhanh, dừng chụp rồi đi tiếp như trên vòng cung phía bắc, có thể sẽ thấy phía tây thiếu những điểm dừng nổi tiếng; đổi lại là cảm giác được sống cùng nhịp mùa vụ của người dân.
Đường vào: rẽ từ quốc lộ 2 và hướng đi tiếp
Từ Hà Nội hay từ thành phố Hà Giang cũ, cách thông thường là đi theo quốc lộ 2 tới vùng Bắc Quang cũ, rồi rẽ vào đường tỉnh đi ngược lên phía Hoàng Su Phì. Quãng từ quốc lộ lên trung tâm Hoàng Su Phì ngắn hơn đường lên Đồng Văn nhưng không hề dễ: đường liên tục lên xuống dốc, cua nhiều, đi qua nhiều thôn bản và trường học.
Từ Hoàng Su Phì, có thể đi tiếp sang Xín Mần theo các đường nối giữa hai vùng, rồi từ Xín Mần có đường nối sang phía Lào Cai hoặc quay về quốc lộ 2 qua vùng Quang Bình. Mỗi tuyến có chất lượng mặt đường khác nhau và thay đổi theo từng năm, có đoạn đang được nâng cấp. Vì vậy trước khi đi, hãy hỏi chỗ bạn nghỉ đêm về tuyến nào đang tốt, tuyến nào đang làm đường hoặc vừa sạt lở.
Không nên ghép phía tây và vòng cung phía bắc vào cùng một chuyến ngắn ngày. Hai vùng cách xa nhau, đường nối trực tiếp giữa chúng qua núi rất dài và vất vả. Người có trên một tuần mới nên tính đi cả hai, và khi đó thường quay xuống quốc lộ 2 rồi mới lên vùng còn lại.
Khác biệt giữa cung phía tây và vòng cung cao nguyên đá
Bảng dưới giúp bạn hình dung để chuẩn bị đúng, không phải để so vùng nào đẹp hơn:
| Khía cạnh | Phía tây (Hoàng Su Phì, Xín Mần) | Cao nguyên đá (Quản Bạ đến Mèo Vạc) |
|---|---|---|
| Địa hình | Núi đất, đồi chè, ruộng bậc thang | Núi đá vôi, thung lũng hẹp, vực sâu |
| Mặt đường khi mưa | Bùn đất từ sườn đồi trôi xuống, trơn | Đá rơi, nước chảy từ vách, trơn |
| Lượng khách | Ít, nhất là ngoài mùa lúa chín | Đông, nhất là mùa hoa và cuối tuần |
| Dịch vụ dọc đường | Thưa, tập trung ở trung tâm xã | Nhiều hơn, có ở nhiều điểm dừng |
| Sương mù | Thường xuyên, nhất là sáng sớm | Có, nhất là trên đèo cao |
| Mùa đẹp hay được nhắc | Mùa nước đổ và mùa lúa chín | Mùa hoa tam giác mạch, mùa xuân hoa đào mận |
Cả hai vùng đều cần kỹ năng lái đường núi. Phía tây ít xe hơn nên đỡ áp lực tránh xe, nhưng nếu gặp sự cố, bạn cũng ít người giúp hơn.
Lái trên đường đồi đất: điều cần để ý
Bùn trên mặt đường. Sau mưa, đất đỏ, đất vàng từ sườn đồi trôi xuống tạo lớp bùn mỏng rất trơn, nhất là ở khúc cua. Đi chậm, tránh phanh gấp, giữ xe thẳng khi qua đoạn bùn.
Đường hẹp, cua liên tục. Nhiều đoạn chỉ vừa một ô tô, xe máy gặp nhau phải nép sát. Bóp còi ở cua khuất, giữ tốc độ thấp để kịp dừng.
Nhánh vào thôn dốc gắt. Đường vào các thôn có ruộng bậc thang đẹp thường là đường bê tông hẹp, dốc gắt, có đoạn đất. Với xe ga hoặc người lái chưa vững, nên đỗ xe ở chỗ bằng và đi bộ vào, hoặc thuê xe ôm địa phương.
Người và gia súc trên đường. Mùa làm ruộng, gặt lúa, người dân gùi lúa, dắt trâu đi trên đường nhiều. Họ là chủ của con đường này; nhường đường và đi chậm.
Sóng điện thoại. Ở một số thung lũng sâu và đường nối giữa các xã, sóng yếu hoặc mất hẳn. Tải bản đồ ngoại tuyến, báo lịch trình cho người thân trước khi vào vùng không sóng.
Mùa nào đi phía tây và lưu ý theo mùa
Ruộng bậc thang thay đổi theo mùa canh tác. Khoảng mùa nước đổ, khi ruộng được cho nước vào để cấy, sườn đồi lấp lánh như những tấm gương; mùa lúa chín, cả sườn núi chuyển màu vàng. Mốc thời gian mỗi năm có thể lệch nhau tuỳ thời tiết và từng xã, nên hỏi người địa phương gần ngày đi thay vì dựa vào một ngày cố định trên mạng.
Mùa nước đổ và mùa lúa xanh trùng với mùa mưa, nghĩa là đường có nguy cơ sạt lở và trơn bùn. Đi mùa này cần theo dõi cảnh báo mưa lớn, chuẩn bị ngày dự phòng và hỏi tình trạng đường mỗi sáng. Mùa lúa chín thời tiết thường khô ráo hơn, nhưng cũng là lúc lượng khách tăng, nhất là cuối tuần.
Mùa đông ở phía tây ẩm và lạnh, sương mù dày, nhiều ngày không thấy ruộng bậc thang vì mây phủ. Nếu muốn ngắm ruộng, mùa đông không phải lựa chọn tốt; nhưng nếu muốn trải nghiệm đời sống chậm, đồi chè, sương núi thì vẫn có cái riêng của nó.
Nghỉ đêm và hậu cần ở vùng ít dịch vụ
Chỗ nghỉ ở phía tây tập trung ở trung tâm các xã như Hoàng Su Phì, Xín Mần, cùng các homestay ở một số thôn gần ruộng bậc thang. Số lượng ít hơn phía bắc nhiều, nên vào mùa lúa chín hay kỳ nghỉ, đặt trước là cần thiết. Hỏi kỹ đường vào homestay: nhiều nơi nằm cuối những con dốc bê tông hẹp mà ô tô không vào được.
Đổ đầy xăng ở trung tâm xã trước khi đi các nhánh. Mang tiền mặt vì ở thôn bản việc thanh toán điện tử không phải lúc nào cũng thuận tiện. Quán ăn dọc đường thưa, nên mang theo đồ ăn nhẹ, nước uống, nhất là khi đi các đoạn nối dài giữa các xã.
Tiệm sửa xe có ở trung tâm xã nhưng phụ tùng có hạn. Kiểm xe kỹ trước khi rời quốc lộ 2, mang bộ vá săm nhỏ nếu bạn biết dùng, và lưu số người có thể hỗ trợ: nơi thuê xe, nơi nghỉ đêm.
Ứng xử ở vùng ruộng bậc thang
Ruộng bậc thang không phải phong cảnh dựng sẵn cho du khách mà là sinh kế của người dân, được làm và giữ qua nhiều thế hệ. Bờ ruộng được đắp bằng đất và giữ nước rất công phu; một bước giẫm sai có thể làm sạt bờ, mất nước của cả thửa. Đừng tự ý đi xuống ruộng hay đi trên bờ ruộng để chụp ảnh khi chưa hỏi chủ ruộng.
Không bay thiết bị bay không người lái khi chưa có phép, không làm ồn ở thôn bản, không xả rác dọc đường. Khi muốn chụp ảnh người đang làm ruộng, hãy hỏi trước. Mua nông sản, đồ thủ công của người dân là cách đóng góp thiết thực cho vùng, nhưng mua vừa đủ dùng, đừng mặc cả quá gắt những món hàng nhỏ.
Mùa gặt là lúc người dân bận nhất trong năm. Xe máy, ô tô của khách đỗ chắn lối gùi lúa, nhóm khách đứng kín bờ ruộng để chụp ảnh là những chuyện người làm ruộng phải chịu đựng mỗi mùa. Đỗ xe gọn vào lề, đứng ở chỗ không cản lối đi, và nhớ rằng bạn đang là khách trên cánh đồng của người khác.
Gợi ý chia chặng hai đến ba ngày cho phía tây
Khung dưới đây là cách chia theo nhịp chậm, không phải lịch trình cố định. Điều chỉnh theo thời tiết và theo lời khuyên của người địa phương:
- Ngày đầu: từ quốc lộ 2 ở vùng Bắc Quang cũ rẽ lên Hoàng Su Phì, đi chậm, dừng nghỉ ở những đoạn đồi chè, tới trung tâm xã Hoàng Su Phì hoặc một homestay gần ruộng bậc thang trước khi tối.
- Ngày thứ hai: dành buổi sáng cho các thôn có ruộng bậc thang quanh Hoàng Su Phì, Bản Luốc, Nậm Dịch hay Thông Nguyên tuỳ mùa; chiều đi sang vùng Xín Mần nếu đường tốt, hoặc ở lại thêm nếu trời mưa.
- Ngày thứ ba: từ Xín Mần quay về quốc lộ 2 qua vùng Quang Bình, hoặc đi tiếp sang phía Lào Cai nếu bạn tiếp tục hành trình ở đó.
- Ngày dự phòng: giữ một ngày nếu đi mùa mưa; sương mù và bùn đường có thể giữ bạn lại.
Tên thôn, tên xã cũ như Bản Luốc vẫn được người dân dùng hằng ngày dù địa giới hành chính đã thay đổi. Khi hỏi đường, cứ dùng tên thôn quen thuộc; người địa phương sẽ chỉ cho bạn.
Câu hỏi thường gặp
Đi Hoàng Su Phì bằng xe máy có khó hơn đi Đồng Văn không?
Khác chứ không hẳn khó hơn. Đường phía tây hẹp hơn, nhiều đoạn đất, trơn bùn khi mưa, ít dịch vụ; còn vòng cao nguyên đá có đèo cao, vực sâu, xe đông hơn. Người lái cần kỹ năng đường núi ở cả hai nơi.
Có xe khách lên Hoàng Su Phì và Xín Mần không?
Có xe khách phục vụ người dân nối các trung tâm xã phía tây với thành phố cũ và với quốc lộ 2, nhưng số chuyến ít và lịch có thể thay đổi. Hỏi bến xe hoặc nơi lưu trú hôm trước để biết giờ chạy hiện tại.
Nên đi phía tây mấy ngày?
Thường cần ít nhất hai đến ba ngày cho riêng Hoàng Su Phì và Xín Mần, không tính đường từ Hà Nội lên. Nếu muốn đi cả vòng cung phía bắc, nên có từ một tuần trở lên và chia thành hai cụm riêng.
Ô tô có vào được các thôn ruộng bậc thang không?
Đường chính tới trung tâm xã ô tô đi được. Nhiều đường vào thôn hẹp, dốc, chỉ hợp xe máy hoặc đi bộ. Hỏi nơi nghỉ đêm trước khi lái ô tô vào các nhánh nhỏ để tránh bị kẹt không quay đầu được.
Từ Xín Mần có đi sang Lào Cai được không?
Có đường nối sang phía Lào Cai, nhưng chất lượng mặt đường từng đoạn thay đổi theo thời gian. Hỏi người địa phương tình trạng mới nhất, đi vào ban ngày, khi trời khô ráo, và chuẩn bị đủ xăng.