Hẻm vực sông Nho Quế, trong đó đoạn nổi tiếng nhất là hẻm Tu Sản dưới chân đèo Mã Pì Lèng, hình thành khi dòng sông liên tục đào sâu lòng mình trong lúc cả vùng cao nguyên đá được nâng lên. Đá vôi bền, nứt theo những mặt gần thẳng đứng, nên khi sông khoét xuống, hai bên còn lại những vách dựng đứng cao hàng trăm mét thay vì sườn thoải như ở vùng núi đất.
Bài viết giải thích sông Nho Quế chảy từ đâu đến đâu, hẻm vực khác thung lũng ra sao, cơ chế sông đào sâu, vì sao vách đứng và nước có màu xanh ngọc vào mùa khô, những thay đổi đang diễn ra trong hẻm, và cách nhìn hẻm vực bằng con mắt địa chất khi bạn đứng trên đèo. Thông tin tham quan, đi thuyền có ở danh mục điểm đến của trang.
Sông Nho Quế: từ biên giới đến sông Gâm
Sông Nho Quế bắt nguồn từ vùng núi Vân Nam (Trung Quốc), chảy vào Việt Nam ở vùng Lũng Cú, phía bắc Đồng Văn cũ. Từ đó, sông chảy theo hướng chung đông nam, men theo ranh giới giữa vùng Đồng Văn và Mèo Vạc, qua chân đèo Mã Pì Lèng, rồi rời vùng Hà Giang cũ để sang Cao Bằng, nhập vào sông Gâm.
Trên đường đi, Nho Quế cắt qua khối cao nguyên đá vôi, tạo thành những đoạn hẻm hẹp và sâu xen với đoạn thung lũng mở rộng hơn. Đoạn hẻm Tu Sản, nằm dưới vùng Pải Lủng, Mã Pì Lèng, là đoạn ngoạn mục nhất và được nhắc đến nhiều nhất trong các tài liệu du lịch, địa chất.
Với cao nguyên, sông Nho Quế là "đường thoát nước" chính: phần lớn nước mưa thấm xuống khe đá trên cao nguyên rồi theo mạch ngầm đổ về sông. Nghịch lý của vùng này là dòng sông nhiều nước chảy ngay dưới chân núi, trong khi các bản trên cao vẫn thiếu nước, vì sông nằm thấp hơn hàng trăm mét so với nơi người dân sinh sống.
Hẻm vực khác thung lũng thế nào
Thung lũng là vùng đất thấp giữa hai sườn núi, thường có đáy khá rộng và sườn thoải. Hẻm vực là một dạng thung lũng đặc biệt: hẹp, sâu, vách gần như thẳng đứng, đáy chủ yếu là lòng sông. Ranh giới giữa hai khái niệm không tuyệt đối, nhưng nhìn bằng mắt rất rõ: đứng ở hẻm vực, bạn thấy bầu trời như một dải hẹp phía trên.
Hình dạng mặt cắt ngang của thung lũng phụ thuộc vào cân bằng giữa hai quá trình: sông đào sâu lòng (xâm thực sâu) và sườn bị bào mòn, sụt lở rộng ra hai bên. Nếu sông đào sâu nhanh mà sườn bền, ít sụt, mặt cắt sẽ hẹp và dốc thành hẻm vực. Nếu sườn yếu, dễ phong hoá, mặt cắt sẽ mở rộng thành hình chữ V thoải hoặc thung lũng rộng.
Đá vôi là loại đá rất hợp để tạo hẻm vực: nó bền về cơ học, không bị phong hoá thành lớp đất dày dễ trôi như đá phiến hay granit, và nước trên sườn thường thấm xuống khe thay vì chảy tràn bào mòn sườn. Vì vậy các hẻm vực đẹp trên thế giới thường gặp ở vùng đá vôi hoặc đá cát kết bền.
Cơ chế chính: cao nguyên nâng lên, sông đào xuống
Một dòng sông có năng lượng để đào lòng phụ thuộc vào độ dốc và lưu lượng nước. Khi vùng đất xung quanh được nâng lên, độ dốc của sông tăng, dòng chảy mạnh hơn, mang theo cát sỏi cọ xát đáy sông, đào sâu thêm. Nếu tốc độ nâng và tốc độ đào sâu gần tương đương trong thời gian dài, sông giữ được dòng chảy của mình trong khi hai bên vách ngày càng cao, tạo thành hẻm vực.
Cao nguyên Đồng Văn nằm trong khu vực được nâng lên trong giai đoạn địa chất gần đây, liên quan đến các chuyển động kiến tạo lớn ở phía nam châu Á. Nhiều dòng sông trong vùng như Nho Quế, Gâm, Lô đều có những đoạn chảy trong thung lũng sâu, phản ánh quá trình đào sâu kéo dài. Các nhà địa chất nghiên cứu các bậc thềm, độ cao các hang động cổ dọc vách để ước đoán tốc độ nâng và đào sâu.
Một chỉ dấu thường được dùng là các hang động nằm treo trên vách hẻm ở những độ cao khác nhau. Nhiều hang hình thành gần mực nước ngầm của thời kỳ đó; khi sông đào sâu và mực nước hạ xuống, hang bị bỏ lại trên cao. Xác định tuổi của trầm tích trong các hang này cho phép ước đoán dòng sông đã hạ thấp bao nhiêu trong một khoảng thời gian.
Hoà tan karst cũng góp phần. Nước sông và nước ngầm hoà tan đá vôi dọc các khe nứt ở chân vách, làm yếu đá, tạo điều kiện cho các khối đá sụp xuống. Dòng sông sau đó mang vụn đá đi. Như vậy hẻm vực là kết quả của sự phối hợp giữa đào sâu cơ học, hoà tan hoá học và sụp đổ trọng lực.
Vì sao vách hẻm dựng đứng
Đá vôi bền và dày. Các tầng đá vôi dày, ít phân lớp mỏng, chịu được lực nén lớn, nên đứng vững thành vách cao mà không bị sụp dần thành sườn thoải.
Khe nứt gần thẳng đứng. Đá vôi thường nứt theo những mặt gần thẳng đứng. Khi một khối đá ở mép vách bị tách ra theo khe nứt và sụp xuống, phần còn lại vẫn là một mặt dựng đứng, giữ nguyên hình dạng vách.
Nước không bào mòn mặt vách nhiều. Nước mưa trên cao nguyên thấm xuống khe thay vì chảy tràn qua mép vách, nên mặt vách ít bị rửa trôi, khác với vùng đá mềm nơi nước chảy tràn bào mòn sườn thành dốc thoải.
Sông đào nhanh hơn sườn sụt. Trong thời gian dài, đáy sông hạ xuống nhanh hơn tốc độ vách lùi vào, nên mặt cắt luôn hẹp và sâu.
Vì sao rìa cao nguyên luôn có vực sâu
Khi một vùng đất được nâng lên, dòng sông chính đào sâu trước, còn các suối nhánh trên cao nguyên chưa kịp theo. Ở chỗ suối nhánh đổ vào sông chính, độ dốc đột ngột tăng lên, tạo thành thác, ghềnh hoặc những đoạn khe hẹp. Theo thời gian, điểm dốc đột ngột này lùi dần về phía thượng nguồn của suối nhánh, khoét sâu vào cao nguyên. Các nhà địa mạo gọi đây là quá trình xâm thực giật lùi.
Kết quả là phần trung tâm của cao nguyên còn giữ được bề mặt cao, tương đối "cổ", với các thung lũng karst và phễu, trong khi phần rìa bị các dòng sông và suối khoét sâu thành vực, hẻm, sườn dốc đứng. Đứng trên đèo Mã Pì Lèng, bạn đứng đúng ở ranh giới đó: một bên là bề mặt cao nguyên với bản làng, nương ngô, một bên là vực sâu của sông Nho Quế.
Ở vùng karst, quá trình này còn phức tạp hơn vì nhiều suối không chảy trên mặt mà chui xuống ngầm. Nước có thể đổ ra vách hẻm từ một cửa hang ở lưng chừng, thành thác treo vào mùa mưa. Những cửa hang, vệt nước trên vách hẻm vì thế là dấu vết của hệ thống thoát nước ngầm từ cao nguyên xuống sông.
Vì sao nước sông Nho Quế có màu xanh ngọc
Ảnh chụp sông Nho Quế mùa khô thường có màu xanh ngọc lục bảo rất đẹp. Màu này đến từ sự kết hợp của nước rất trong, đáy sông sâu và cách ánh sáng tán xạ trong nước. Nước tinh khiết hấp thụ ánh sáng đỏ mạnh hơn, nên khi nhìn qua một lớp nước dày, mắt thấy màu xanh. Nước chảy qua vùng đá vôi chứa nhiều canxi hoà tan, và các hạt cực nhỏ có thể làm tăng tán xạ, khiến sắc xanh ngả về xanh ngọc.
Vào mùa mưa, nước sông mang nhiều phù sa, bùn đất từ thượng nguồn và các sườn núi, nên chuyển sang màu nâu đục. Vì vậy cảnh sông xanh ngọc mà nhiều người mong thấy thường chỉ rõ vào mùa khô, khi nước ít và trong.
Màu nước còn thay đổi theo ánh sáng trong ngày, góc nhìn và mực nước. Ở những đoạn sông chịu ảnh hưởng của hồ chứa thủy điện, nước chảy chậm hơn, lắng đọng nhiều hơn, màu nước có thể khác với đoạn sông chảy tự nhiên.
Hẻm vực đang thay đổi: đá lở, thủy điện và con người
Hẻm vực không phải là cảnh quan đứng yên. Đá vẫn lở từ vách xuống, nhất là sau mưa lớn hoặc khi có rung chấn; dòng sông vẫn mang vụn đá đi và tiếp tục đào lòng, dù rất chậm so với một đời người. Những khối đá lớn nằm dưới chân vách, giữa lòng sông là bằng chứng của các lần sụp đổ trước đây.
Con người cũng đang thay đổi hẻm vực theo những cách nhanh hơn nhiều. Trên sông Nho Quế có các công trình thủy điện, làm thay đổi mực nước và chế độ dòng chảy ở một số đoạn. Ở đoạn hẻm Tu Sản, việc đi thuyền phục vụ khách du lịch gắn với mực nước đã thay đổi so với trước. Đường sá, điểm dừng chân, công trình du lịch trên đỉnh đèo cũng tác động tới cảnh quan nhìn từ trên xuống.
Những thay đổi này đặt ra câu hỏi về cân bằng giữa khai thác và bảo tồn, một chủ đề thường được nhắc tới trong quản lý công viên địa chất. Với người đến thăm, hiểu rằng hẻm vực là kết quả của hàng triệu năm, và rằng nó có thể bị thay đổi trong vài năm bởi con người, giúp nhìn cảnh quan với sự trân trọng hơn.
Đứng trên đèo, nhìn hẻm vực bằng con mắt địa chất
Lần tới khi dừng ở một điểm ngắm trên đèo Mã Pì Lèng, bạn có thể thử quan sát những điều sau:
- Các lớp đá trên vách đối diện: chúng nằm ngang, nghiêng hay uốn cong? Đó là dấu vết của các pha biến dạng.
- Những vết lõm, hốc trên vách ở các độ cao khác nhau: một số có thể là dấu vết hang động cổ khi mực nước ở vị trí khác.
- Các khối đá lớn dưới chân vách và trong lòng sông: bằng chứng của các lần sụp đổ.
- Hình dạng mặt cắt: đoạn nào hẹp, đoạn nào mở rộng, và đá ở hai đoạn có khác nhau không.
- Màu nước theo mùa và theo đoạn: đoạn chảy xiết, đoạn nước lặng.
Và quan trọng nhất: quan sát từ chỗ an toàn. Mép vực trên đèo không có lan can ở nhiều đoạn, đá ven mép có thể lỏng. Đừng vượt qua rào chắn, đừng đứng sát mép để chụp ảnh, và trông chừng trẻ nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Hẻm Tu Sản sâu bao nhiêu mét?
Các tài liệu du lịch thường nêu độ sâu hàng trăm mét, với những con số khác nhau tuỳ cách đo từ đỉnh vách nào xuống mặt nước ở mực nào. Mực nước sông cũng thay đổi theo mùa và theo vận hành thủy điện, nên con số chính xác chỉ có ý nghĩa khi kèm điểm đo cụ thể.
Sông Nho Quế chảy về đâu?
Sông Nho Quế bắt nguồn từ Vân Nam (Trung Quốc), chảy vào Việt Nam ở vùng Lũng Cú, qua vùng Đồng Văn, Mèo Vạc cũ theo hướng đông nam, rồi sang Cao Bằng và nhập vào sông Gâm, một phụ lưu lớn của hệ thống sông Lô.
Mùa nào sông Nho Quế xanh đẹp nhất?
Nước thường trong và xanh nhất vào mùa khô, khi lượng mưa ít, phù sa giảm. Mùa mưa nước chuyển màu nâu đục. Ánh sáng buổi sáng hoặc chiều muộn, khi nắng chiếu xiên vào hẻm, thường làm màu nước nổi bật hơn.
Hẻm vực sông Nho Quế có phải hẻm sâu nhất Việt Nam không?
Hẻm Tu Sản thường được giới thiệu là một trong những hẻm vực sâu và ấn tượng nhất Việt Nam. Việc khẳng định "sâu nhất" cần số liệu đo đạc so sánh chính thức, nên khi viết hoặc thuyết minh, cách an toàn là nói "một trong những hẻm vực sâu nhất".
Đi thuyền trong hẻm có an toàn không?
Việc đi thuyền do các đơn vị được phép tổ chức, cần mặc áo phao, tuân theo hướng dẫn và không đi khi thời tiết xấu hoặc nước lên. Thông tin chi tiết về tham quan và an toàn có ở danh mục điểm đến và trải nghiệm của trang.