Bảo tồn cao nguyên đá Đồng Văn có nghĩa là giữ cho các điểm di sản địa chất, cảnh quan karst và những làng bản truyền thống không bị phá hoại, trong khi người dân vẫn sống và phát triển trên vùng đất ấy. Những sức ép lớn nhất hiện nay là xây dựng thiếu kiểm soát ở điểm ngắm cảnh, khai thác đá, thu gom đá cảnh và hóa thạch, du lịch đông vào mùa cao điểm, và rác thải.
Bảo tồn không phải việc riêng của cơ quan quản lý. Người dân, doanh nghiệp du lịch và từng du khách đều có phần. Bài viết giải thích điểm di sản địa chất là gì, những mối đe doạ chính, vai trò của cộng đồng, và danh sách cụ thể những việc nên và không nên làm khi bạn đến cao nguyên đá.
Điểm di sản địa chất là gì và vì sao cần giữ
Trong một công viên địa chất, điểm di sản địa chất là những vị trí cụ thể có giá trị khoa học, giáo dục hoặc thẩm mỹ về địa chất: một mặt cắt đá thể hiện rõ các lớp và ranh giới giữa các thời kỳ, một điểm có nhiều hóa thạch, một dạng địa hình karst điển hình, một hẻm vực, một hang động. Những điểm này thường được nhận diện, đánh số, có biển giới thiệu.
Giá trị của điểm di sản nằm ở chỗ nó còn nguyên vẹn trong bối cảnh. Một mặt cắt đá bị bê tông phủ lên, một vách hóa thạch bị đục lấy mẫu, một khối đá tai mèo bị đập lấy vật liệu là mất đi vĩnh viễn, không phục hồi được trong thời gian của con người. Khác với rừng có thể trồng lại, di sản địa chất hình thành qua hàng triệu năm.
Khi đi trên cao nguyên, bạn có thể nhận ra điểm di sản qua biển giới thiệu đặt bên đường hoặc ở điểm dừng, thường kèm sơ đồ, hình minh hoạ và lời giải thích ngắn về lớp đá, hóa thạch hay dạng địa hình ở đó. Dừng lại đọc vài phút là cách đơn giản để biến một khúc cua bình thường thành một bài học về lịch sử Trái Đất. Nếu thấy biển bị hỏng, bị dán quảng cáo hay điểm di sản bị xâm hại, bạn có thể báo cho chính quyền xã hoặc cơ quan quản lý công viên địa chất.
Bên cạnh điểm di sản địa chất, cao nguyên còn có di sản văn hoá gắn với đá: nhà trình tường, tường rào đá, phố chợ cổ, các làng bản truyền thống. Bảo tồn cao nguyên đá vì vậy là bảo tồn cả hai, vì chúng là câu chuyện chung về con người sống cùng đá.
Những sức ép chính lên cao nguyên đá
Các vấn đề sau thường được nhắc tới trong thảo luận về bảo tồn ở Đồng Văn và nhiều công viên địa chất khác:
- Xây dựng ở điểm ngắm cảnh: công trình lớn, cao tầng ở mép đèo, đỉnh núi làm thay đổi cảnh quan nhìn từ xa và có thể ảnh hưởng tới vách đá.
- Khai thác đá: lấy đá làm vật liệu xây dựng hoặc đá cảnh, làm mất dần cảnh quan đá tai mèo và có thể xâm phạm điểm di sản.
- Thu gom hóa thạch: đục lấy mẫu để bán, làm mất thông tin khoa học và hư hại điểm di sản.
- Du lịch tập trung quá đông: vào mùa hoa, dịp lễ, lượng xe và người dồn về vài điểm gây ách tắc, rác, áp lực nước và dịch vụ.
- Rác thải: chai nhựa, túi ni lông, vỏ hộp ở điểm dừng chân, ven đường; trong vùng karst, rác và chất thải có thể theo nước xuống mạch ngầm.
- Nhà truyền thống bị thay thế: nhà trình tường cũ bị phá để xây nhà bê tông, làm phai nhạt cảnh quan văn hoá.
- Vẽ, khắc lên đá: tên, ký hiệu viết lên vách đá, cột mốc, công trình ở điểm tham quan.
Không phải sức ép nào cũng có lời giải đơn giản. Người dân cần nhà ở tiện nghi hơn, cần thu nhập từ du lịch; vấn đề là tìm cách phát triển không làm mất chính những giá trị khiến cao nguyên đặc biệt.
Khung pháp lý và quy định: những điều cơ bản
Việc bảo vệ di sản, cảnh quan và tài nguyên ở cao nguyên đá dựa trên pháp luật chung của Việt Nam về di sản văn hoá, khoáng sản, bảo vệ môi trường, xây dựng, cùng các quy định, quy hoạch của tỉnh. Danh hiệu công viên địa chất toàn cầu tự nó không tạo ra luật mới, mà dựa vào các công cụ pháp lý sẵn có của quốc gia.
Trên thực tế, điều này có nghĩa: khai thác đá, khoáng sản phải có phép; xây dựng phải đúng quy hoạch và có giấy phép khi pháp luật yêu cầu; các di tích đã xếp hạng có quy định bảo vệ riêng; xả thải phải tuân theo quy định môi trường. Mức xử lý vi phạm do các văn bản hiện hành quy định, và có thể thay đổi theo thời gian.
Nếu bạn là người dân hay nhà đầu tư muốn xây dựng, mở cơ sở du lịch trong vùng, bước đầu tiên là hỏi chính quyền xã về quy hoạch và thủ tục, tránh tình trạng xây xong mới biết vi phạm. Thông tin về thủ tục đất đai, xây dựng có ở danh mục thủ tục và đời sống của trang.
Cộng đồng: người giữ di sản quan trọng nhất
Không cơ quan quản lý nào đủ người để canh giữ từng mỏm đá trên hơn hai nghìn km² núi đá. Người giữ di sản hiệu quả nhất là chính cộng đồng sống trên đó. Khi người dân hiểu giá trị của đá, của hóa thạch, của nhà trình tường, và được hưởng lợi từ việc giữ gìn chúng, họ trở thành lực lượng bảo tồn tự nhiên.
Du lịch cộng đồng là một hướng đi được khuyến khích: homestay trong nhà truyền thống, hướng dẫn viên người địa phương kể chuyện về đá và văn hoá, sản phẩm thủ công bán trực tiếp. Khi nhà trình tường mang lại thu nhập, gia đình có lý do để giữ nó thay vì phá đi. Khi hướng dẫn viên là người trong bản, họ biết và giữ những điểm cần giữ.
Trẻ em là đối tượng quan trọng của bảo tồn lâu dài. Những giờ học ngoại khoá về đá, hóa thạch, nước, nhà trình tường giúp học sinh hiểu và tự hào về quê mình; khi lớn lên, các em sẽ là người quyết định giữ hay phá những gì cha ông để lại. Nhiều chương trình giáo dục của công viên địa chất hướng tới trường học vì lý do này.
Quy ước, hương ước của thôn bản cũng là công cụ bảo tồn: giữ rừng quanh nguồn nước, không cho người ngoài lấy đá, giữ vệ sinh đường làng. Sự tham gia của cộng đồng là một trong những tiêu chí mà các kỳ đánh giá lại công viên địa chất xem xét kỹ.
Du khách: nên và không nên khi đến cao nguyên đá
Những việc nhỏ của từng người cộng lại thành tác động lớn khi mỗi năm có rất nhiều khách đến. Bảng dưới gom các điểm chính:
| Nên | Không nên |
|---|---|
| Mang bình nước cá nhân, túi đựng rác, mang rác về điểm thu gom | Vứt chai, túi, vỏ hộp ở điểm dừng, ven đường, khe đá |
| Chụp ảnh đá, hóa thạch từ lối đi | Cạy, đục, gõ đá, lấy hóa thạch, mua đá cảnh |
| Ở homestay của người dân, mua sản phẩm thủ công địa phương | Trả giá ép người bán, mua sản phẩm làm từ đá khai thác trong vùng |
| Đi theo lối mòn, đường có sẵn | Đi xe máy, xe địa hình băng qua nương, tường đá |
| Hỏi trước khi chụp ảnh người dân, vào nhà, vào nương | Chụp ảnh trẻ em, người già khi họ không đồng ý |
| Dùng nước tiết kiệm, nhất là mùa khô | Tắm lâu, xả nước liên tục ở homestay vùng thiếu nước |
| Tôn trọng biển báo, rào chắn ở điểm ngắm cảnh | Leo qua rào, ra sát mép vực để chụp ảnh |
| Đi vào ngày thường nếu có thể | Dồn đông vào đúng một điểm, một thời điểm cao điểm |
Với người bay thiết bị bay chụp ảnh, cần tìm hiểu quy định về bay ở khu vực biên giới và khu vực có quy định riêng trước khi cất cánh; vùng cao nguyên có nhiều xã biên giới.
Mùa cao điểm: vì sao nên tránh dồn vào cùng một tuần
Vào mùa hoa tam giác mạch, dịp lễ dài, cuối tuần đẹp trời, lượng khách lên cao nguyên tăng vọt và dồn vào vài điểm nổi tiếng như đèo Mã Pì Lèng, cột cờ Lũng Cú, phố cổ Đồng Văn. Đường đèo hẹp kẹt xe, điểm dừng chụp ảnh chật kín, homestay quá tải, nước sinh hoạt thiếu, rác tăng nhanh hơn khả năng thu gom.
Những áp lực ấy không chỉ làm chuyến đi kém vui mà còn để lại dấu vết lên cảnh quan: lối mòn mới mở xuyên nương, hoa bị giẫm nát, rác kẹt trong khe đá. Trong vùng karst, rác và nước thải ở điểm đông người có thể theo mưa đi xuống mạch ngầm.
Nếu có thể, hãy chọn đi vào ngày thường, đầu hoặc cuối mùa hoa thay vì đúng tuần cao điểm, dừng ở những điểm ít người hơn, và ở lại lâu hơn ở một nơi thay vì chạy vòng qua mọi điểm trong thời gian ngắn. Cách đi chậm này vừa giảm áp lực cho cao nguyên vừa giúp bạn thấy được đời sống thật của bản làng.
Nhà trình tường và cảnh quan văn hoá: bảo tồn sống
Nhà trình tường với tường đất dày, mái ngói âm dương, hàng rào đá là một phần không thể thiếu của cảnh quan cao nguyên. Khác với một bảo tàng, những ngôi nhà này vẫn là nơi ở của các gia đình. Bảo tồn chúng không có nghĩa là bắt người dân sống như xưa, mà là tìm cách để nhà truyền thống vẫn tiện nghi, an toàn, có giá trị kinh tế.
Nhiều gia đình cải tạo nhà trình tường: giữ tường và mái, bổ sung nhà vệ sinh, bếp, cửa sổ, điện nước, đủ để đón khách homestay. Cách làm này giữ được hình dáng làng bản trong khi đáp ứng nhu cầu sống mới. Ở một số làng, chính quyền và các tổ chức hỗ trợ kỹ thuật, kinh phí để giữ những cụm nhà cổ.
Thông tin chi tiết về cấu tạo, cách làm nhà trình tường có ở danh mục đồng bào và văn hoá của trang. Ở góc độ bảo tồn cao nguyên đá, điểm cần nhớ là nhà truyền thống, tường đá và cảnh quan địa chất là một tổng thể; mất một phần là cả bức tranh nghèo đi.
Câu hỏi thường gặp
Mua đá cảnh, hóa thạch ở Đồng Văn có bị phạt không?
Khai thác, mua bán đá cảnh và hóa thạch trong vùng công viên địa chất bị hạn chế theo quy định về di sản, khoáng sản và quy định của địa phương. Mức xử lý cụ thể theo văn bản hiện hành. Dù có bị xử lý hay không, việc mua vẫn góp phần làm mất di sản, nên cách tốt nhất là không mua.
Du khách có thể tham gia bảo tồn bằng cách nào?
Mang rác về, không lấy đá, không vẽ lên đá, ở homestay và mua sản phẩm của cộng đồng, chọn hướng dẫn viên người địa phương, đi vào thời điểm vắng khách hơn và chia sẻ cách ứng xử đúng với bạn bè. Những việc nhỏ này, khi nhiều người làm, tạo ra khác biệt rõ rệt.
Xây homestay ở cao nguyên đá có cần xin phép không?
Có. Xây dựng phải theo quy hoạch và giấy phép khi pháp luật yêu cầu, nhất là ở vùng có điểm di sản và cảnh quan cần giữ. Trước khi xây, hãy hỏi chính quyền xã về quy hoạch, chiều cao, kiểu dáng công trình được phép để tránh vi phạm.
Vì sao xây công trình lớn ở điểm ngắm cảnh lại bị phản đối?
Vì điểm ngắm cảnh là nơi cảnh quan có giá trị nhất, và công trình lớn ở đó làm thay đổi cảnh nhìn từ xa, có thể ảnh hưởng tới vách đá và điểm di sản. Đây là vấn đề thường được nêu trong các thảo luận về quản lý công viên địa chất.
Có tổ chức nào hướng dẫn du lịch có trách nhiệm ở Đồng Văn không?
Cơ quan quản lý công viên địa chất, các hợp tác xã, nhóm du lịch cộng đồng và một số đơn vị lữ hành có chương trình giới thiệu về địa chất, văn hoá theo hướng có trách nhiệm. Bạn nên hỏi tại trung tâm thông tin du lịch hoặc chọn hướng dẫn viên người địa phương.