Phố cổ Đồng Văn là một dãy phố nhỏ nằm dưới chân núi, giữa thung lũng của thị trấn Đồng Văn cũ, nay thuộc xã Đồng Văn, tỉnh Tuyên Quang. Phố gồm vài chục ngôi nhà hai tầng tường đất, mái ngói âm dương, hình thành từ khoảng đầu thế kỷ 20, nhiều nhà đến nay đã khoảng trăm năm tuổi. Đây là nơi phần lớn khách đi cao nguyên đá chọn nghỉ đêm.
Phố đẹp nhất vào hai khoảng: sáng sớm khi sương còn đọng trên mái ngói, và buổi tối khi đèn lồng thắp dọc hiên nhà. Sáng Chủ nhật, phố đông hẳn lên vì có chợ phiên, người các bản quanh vùng xuống mua bán từ tinh mơ.
Bài này giới thiệu phố cổ có gì, các ngôi nhà được xây thế nào, đi chợ phiên ra sao, Đồn Cao trên núi, và vài điều nên biết khi nghỉ đêm ở Đồng Văn.
Phố cổ Đồng Văn hình thành thế nào
Đồng Văn nằm trong một thung lũng tương đối bằng phẳng giữa vùng núi đá, có nước, gần đường biên và các đường mòn buôn bán. Từ lâu đây đã là nơi họp chợ của người Mông, Lô Lô, Tày, Giáy, Hoa trong vùng. Vào đầu thế kỷ 20, các gia đình buôn bán, trong đó có nhiều người Hoa, dựng nhà dọc con đường quanh chợ, dần thành một dãy phố.
Các ngôi nhà được dựng theo cùng một kiểu: nhà hai tầng, tường trình bằng đất hoặc xây đá, mái lợp ngói âm dương, mặt tiền có hiên và cửa gỗ. Tầng dưới dùng để buôn bán, tầng trên để ở hoặc làm kho. Lối kiến trúc này vừa hợp với khí hậu lạnh, vừa hợp với cuộc sống vừa ở vừa bán hàng của cư dân phố chợ.
Qua thời gian, phố có lúc vắng, có lúc đông, có nhà được sửa sang, có nhà xuống cấp. Ngày nay, nhiều ngôi nhà cổ vẫn có người ở, một số được chuyển thành quán cà phê, nơi nghỉ, cửa hàng. Khi dạo phố, bạn đang đi qua nơi ở của các gia đình, không chỉ là một khu bảo tàng ngoài trời.
Nhìn một ngôi nhà trình tường cho ra nhà
Tường đất nện. Tường trình được làm bằng cách đổ đất vào khuôn gỗ rồi nện chặt từng lớp. Tường dày, giữ ấm mùa đông, mát mùa hè. Nhìn kỹ mặt tường, bạn sẽ thấy các vệt ngang của từng lớp đất nện.
Mái ngói âm dương. Ngói nung màu nâu xám, xếp một hàng ngửa một hàng úp, tạo thành những rãnh thoát nước mưa. Từ trên cao nhìn xuống, các mái ngói nối nhau là hình ảnh đặc trưng của phố.
Hiên và cửa gỗ. Mặt tiền có hiên nhô ra che mưa nắng, cửa gỗ nhiều cánh có thể mở toang khi bán hàng. Nhiều nhà treo đèn lồng đỏ dưới hiên, tạo nên vẻ đẹp phố cổ buổi tối.
Chân tường và bậc đá. Chân tường, bậc thềm thường xếp bằng đá để chống ẩm, chống xói khi mưa. Đây là cách kết hợp tự nhiên giữa đất và đá của cư dân vùng núi đá.
Tầng hai bằng gỗ. Sàn và vách tầng hai thường bằng gỗ. Một số nhà có lan can, cửa sổ nhỏ nhìn ra phố. Nếu được chủ nhà mời vào, bạn sẽ thấy cầu thang gỗ dốc và các xà gỗ đã ngả màu theo năm tháng.
Chợ phiên Đồng Văn sáng Chủ nhật
Chợ Đồng Văn họp vào sáng Chủ nhật hằng tuần. Từ tinh mơ, người các bản xa đi bộ, đi xe máy, dắt ngựa xuống chợ, mang theo ngô, rau, gà, lợn, vải lanh, đồ dùng gia đình. Chợ đông nhất vào khoảng sáng sớm đến gần trưa, sau đó vãn dần khi người các bản xa phải về cho kịp trời tối.
Ở chợ, bạn thấy được những điều khó gặp ở nơi khác: phụ nữ mặc váy áo đẹp nhất của mình đi chợ, các góc bán vải, bán chỉ thêu; hàng ăn sáng nghi ngút khói với những món của vùng cao; khu bán gia súc ồn ào; những người đàn ông ngồi uống rượu ngô, trò chuyện. Chợ phiên là nơi mua bán, nhưng cũng là nơi gặp gỡ, trao đổi tin tức giữa các bản.
Đi chợ phiên, hãy nhớ đây là chợ của người dân chứ không phải chợ dựng cho khách. Đi chậm, nhường lối cho người gánh hàng, người dắt gia súc; không chắn đường để chụp ảnh; xin phép trước khi chụp cận mặt ai đó. Nếu muốn mua đồ, hỏi giá nhẹ nhàng, mặc cả có chừng mực. Phần lớn món hàng ở đây là thứ người dân làm ra bằng công sức của chính họ.
Đồn Cao: góc nhìn toàn cảnh phố cổ
Trên ngọn núi ngay phía sau phố cổ có một công trình bằng đá được gọi là Đồn Cao, do người Pháp xây dựng trong thời kỳ đóng quân ở vùng này. Ngày nay, Đồn Cao là chỗ người ta leo lên để nhìn toàn cảnh thung lũng Đồng Văn.
Đường lên Đồn Cao là lối bậc dốc, đi bộ mất khoảng hai mươi đến ba mươi phút tùy sức. Từ trên đỉnh, phố cổ hiện ra như một dải mái ngói nhỏ dưới chân, xung quanh là thung lũng và những dãy núi đá. Lúc bình minh và hoàng hôn, ánh sáng nghiêng làm nổi các lớp núi rất đẹp.
Lối lên dốc và có đoạn trơn khi trời ẩm, sương. Đi giày đế bám, mang đèn pin nếu lên sớm hay xuống muộn, đi cùng người khác thay vì đi một mình. Đừng trèo lên tường đá của đồn để tạo dáng; tường cũ và có chỗ không chắc.
Nếu không đủ sức leo, bạn vẫn có thể ngắm phố cổ từ các quán có tầng trên hoặc từ đường vào thị trấn. Không cần lên Đồn Cao mới cảm nhận được vẻ đẹp của phố.
Đi bộ ra các thôn quanh thung lũng Đồng Văn
Phố cổ chỉ là phần nhỏ của thung lũng. Đi bộ ra khỏi trục phố chừng mười lăm, hai mươi phút, bạn đã vào các thôn của người Mông, người Lô Lô với nhà trình tường, hàng rào đá xếp khan, nương ngô chen trong hốc đá. Buổi sáng hoặc chiều muộn đi bộ theo các con đường liên thôn là cách rất nhẹ nhàng để thấy đời sống thường ngày mà không cần đi xe.
Những con đường này có người dân đi lại, dắt bò, chở ngô. Nhường đường cho gia súc, không đứng chắn lối, không đi tắt qua nương. Nhiều nhà nuôi chó giữ nhà; đừng tự ý bước vào sân, và nếu chó sủa, đứng yên, lùi ra từ từ thay vì bỏ chạy. Trẻ em trong thôn thường tò mò và thân thiện; chào hỏi, trò chuyện là đủ, đừng phát kẹo hay tiền, vì điều đó dạy các em tìm đến khách để xin.
Đi bộ ở vùng cao tốn sức hơn ở dưới xuôi vì đường dốc và không khí loãng hơn. Mang theo nước, mặc áo nhiều lớp để cởi bớt khi nóng, và quay về trước khi trời tối. Đường liên thôn không có đèn, và sương chiều có thể xuống rất nhanh.
Phố cổ và chuyện giữ gìn
Như nhiều khu phố cổ khác, Đồng Văn đứng trước một bài toán khó: người dân cần nhà rộng hơn, tiện nghi hơn, trong khi giá trị của phố nằm ở những ngôi nhà đất cũ. Đi trong phố, bạn sẽ thấy xen giữa những nếp nhà trình tường là các ngôi nhà mới xây bê tông, nhiều tầng. Đó là đời sống thật, không phải lỗi của riêng ai.
Là khách, bạn có thể góp một phần nhỏ vào việc giữ gìn: chọn ở, ăn, uống tại những ngôi nhà cổ còn giữ được nếp cũ; không bôi, viết lên tường đất; không bẻ, gỡ các chi tiết gỗ làm kỷ niệm; không xả rác vào các ngõ nhỏ. Khi chủ nhà kể chuyện về ngôi nhà của gia đình mình, nghe họ là cách tốt nhất để hiểu phố.
Nếu bạn thấy phố cổ không còn "cổ" như ảnh trên mạng, hãy nhớ rằng những bức ảnh đó thường được chọn góc, chọn giờ rất kỹ. Phố cổ Đồng Văn đẹp nhất khi bạn nhìn nó như một nơi người ta đang sống, chứ không phải một phông nền chụp ảnh.
Dạo phố cổ vào giờ nào
Phố cổ đổi khác rõ rệt theo giờ trong ngày. Bảng dưới đây gợi ý nên làm gì ở mỗi khung giờ.
| Khung giờ | Phố trông thế nào | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Tinh mơ | Sương phủ mái ngói, phố gần như vắng | Đi bộ chậm, ngắm mái nhà, nghe tiếng phố thức dậy |
| Sáng sớm Chủ nhật | Chợ phiên đông người, nhiều màu sắc | Đi chợ, ăn sáng ở hàng trong chợ |
| Trưa | Nắng, khách đi các điểm khác nên phố thưa | Nghỉ ngơi, uống trà, cà phê |
| Chiều muộn | Nắng nghiêng chiếu lên tường đất, mái ngói | Leo Đồn Cao, chụp ảnh từ trên xuống |
| Tối | Đèn lồng thắp dọc hiên, phố đông khách nghỉ đêm | Dạo phố, ăn tối, giữ trật tự vì có người dân đang nghỉ |
Buổi tối, nhất là cuối tuần, phố khá đông và ồn. Nếu bạn muốn yên tĩnh, hãy dạo phố sớm hơn và chọn chỗ nghỉ ở các con ngõ xa trục chính một chút.
Nghỉ đêm ở Đồng Văn: vài điều nên biết
Đồng Văn có nhiều nơi nghỉ, từ nhà nghỉ trong phố đến nhà dân ở các thôn quanh thị trấn. Vào cuối tuần, mùa hoa tam giác mạch và các dịp lễ, chỗ nghỉ rất đông; nên đặt trước hoặc ít nhất gọi hỏi trước khi lên.
Đồng Văn ở trên cao nên ban đêm lạnh hơn nhiều so với thành phố Hà Giang cũ, mùa đông có thể rét đậm. Hỏi chỗ nghỉ về chăn ấm, nước nóng. Nếu chỗ nghỉ dùng lò sưởi than, tuyệt đối không đốt than trong phòng kín đóng cửa khi ngủ, vì khí than có thể gây ngộ độc nguy hiểm đến tính mạng.
Phố cổ là khu dân cư. Sau khoảng mười giờ tối, hãy giữ trật tự, không mở nhạc to, không hò hét ngoài đường. Người dân ở đây dậy sớm đi chợ, đi làm nương.
Đồ ăn tối trong phố khá đa dạng, từ các món vùng cao đến các món quen thuộc. Nếu dạ dày bạn nhạy cảm, nên làm quen dần với những món lạ, uống nước đun sôi hoặc nước đóng chai, và ăn ở những chỗ đông người địa phương. Rượu ngô thường được mời trong bữa; uống ít hay từ chối nhẹ nhàng đều được, nhất là khi hôm sau phải đi đèo.
Nghỉ ở Đồng Văn cũng là cách sắp xếp hợp lý cho ngày hôm sau: sáng sớm qua Mã Pì Lèng sang Mèo Vạc, hoặc lên Lũng Cú khi trời vừa sáng.
Câu hỏi thường gặp
Phố cổ Đồng Văn có từ bao giờ?
Phố cổ thường được giới thiệu là hình thành từ khoảng đầu thế kỷ 20, khi các gia đình buôn bán dựng nhà quanh chợ Đồng Văn. Nhiều ngôi nhà hiện còn đã khoảng trăm năm tuổi. Năm xây dựng cụ thể của từng ngôi nhà thì khác nhau và ít được ghi chép đầy đủ.
Chợ phiên Đồng Văn họp ngày nào?
Chợ Đồng Văn họp vào sáng Chủ nhật hằng tuần, đông nhất từ sáng sớm tới gần trưa. Lịch này có thể thay đổi trong một số dịp đặc biệt, nên nếu chuyến đi của bạn dựa vào chợ phiên, hãy hỏi chỗ nghỉ để chắc chắn.
Phố cổ Đồng Văn bây giờ thuộc xã nào?
Sau sắp xếp năm 2025, thị trấn Đồng Văn cũ cùng các xã Tả Lủng, Tả Phìn, Thài Phìn Tủng của huyện Đồng Văn hợp thành xã Đồng Văn, thuộc tỉnh Tuyên Quang. Phố cổ nằm trong địa phận xã Đồng Văn mới.
Có nên leo lên Đồn Cao không?
Nên, nếu bạn đủ sức leo dốc khoảng hai mươi đến ba mươi phút và trời không mưa. Từ Đồn Cao nhìn được toàn cảnh phố cổ và thung lũng. Nên đi lúc sáng sớm hoặc chiều muộn, mang giày bám, đèn pin và đi cùng người khác.
Ở phố cổ Đồng Văn mùa đông có lạnh không?
Có. Đồng Văn nằm trên cao nguyên đá nên mùa đông lạnh hơn nhiều so với dưới thành phố, có những đợt rét đậm, sương muối. Mang áo ấm nhiều lớp, mũ, găng tay; hỏi chỗ nghỉ về chăn ấm và không bao giờ đốt than trong phòng kín khi ngủ.
Đi phố cổ Đồng Văn mấy ngày là đủ?
Một đêm là đủ để dạo phố buổi tối và sáng sớm. Nếu muốn đi chợ phiên sáng Chủ nhật, leo Đồn Cao và ghé các thôn quanh thị trấn thì nên ở hai đêm. Đồng Văn cũng là chỗ nghỉ thuận để đi Lũng Cú và Mã Pì Lèng.