Vùng Hà Giang cũ có hai kiểu khí hậu rõ rệt: thung lũng phía nam (Bắc Quang, Vị Xuyên, thành phố cũ) nóng ẩm và mưa rất nhiều, còn cao nguyên đá phía bắc (Quản Bạ, Yên Minh, Đồng Văn, Mèo Vạc) mát quanh năm, mùa đông lạnh và thường xuyên thiếu nước. Nguyên nhân chính là độ cao, hướng núi đón gió ẩm, và bản chất đá vôi của cao nguyên không giữ được nước.
Vùng núi đất phía tây (Hoàng Su Phì, Xín Mần) nằm ở giữa: ẩm, nhiều mây sương, đủ nước cho ruộng bậc thang, mùa đông lạnh ở các thôn cao. Hiểu sự khác biệt này giúp bạn chuẩn bị đúng cho chuyến đi, và hiểu vì sao đời sống người dân ở mỗi vùng khác nhau đến vậy.
Bài này giải thích các yếu tố tạo nên khí hậu vùng Hà Giang cũ bằng nguyên lý, không dùng số liệu khí tượng cụ thể. Ai cần số liệu chính xác nên tra tại cơ quan khí tượng thủy văn.
Độ cao: yếu tố quyết định nhiệt độ
Trong khí quyển gần mặt đất, càng lên cao không khí càng lạnh. Đây là quy luật chung: không khí ở trên cao loãng hơn, khi một khối khí bốc lên và giãn nở thì nó nguội đi. Vì vậy dù cùng một vĩ độ, một nơi cao hơn vài trăm mét đến hơn một nghìn mét sẽ lạnh hơn rõ rệt so với thung lũng bên dưới.
Thung lũng sông Lô quanh thành phố Hà Giang cũ và Bắc Quang nằm ở độ cao thấp. Cao nguyên đá Đồng Văn nằm cao hơn nhiều, phần lớn trên dưới một nghìn mét trở lên, có những đỉnh núi cao hơn nữa. Chỉ một chặng đường đi từ thành phố lên Quản Bạ, bạn đã cảm nhận rõ không khí mát đi khi xe leo dốc.
Độ cao còn làm biên độ nhiệt trong ngày lớn hơn. Không khí trên cao loãng và thường khô hơn, ban ngày nắng chiếu mạnh làm mặt đất nóng nhanh, ban đêm nhiệt thoát ra không gian nhanh, nhất là vào những đêm trời quang. Đó là lý do trên cao nguyên đá, giữa trưa có thể nắng gắt, đêm lại lạnh buốt.
Vì sao Bắc Quang được gọi là rốn mưa
Bắc Quang nổi tiếng là một trong những nơi mưa nhiều bậc nhất miền Bắc. Lời giải thích thường gặp nằm ở địa hình: vùng này nằm ở chân những dãy núi cao, mở ra đón luồng gió ẩm thổi tới trong mùa hè. Khi khối khí ẩm gặp sườn núi, nó bị đẩy lên cao, nguội đi, hơi nước ngưng tụ thành mây và mưa. Hiện tượng này được gọi là mưa địa hình.
Sườn núi đón gió nhận nhiều mưa, trong khi phía bên kia, nơi khối khí đã trút bớt hơi nước, thường khô hơn. Hình dạng thung lũng, hướng các dãy núi quanh Bắc Quang, Vị Xuyên khiến khối khí ẩm bị dồn lại, tạo ra những trận mưa lớn và kéo dài.
Hệ quả trong đời sống là đất ở vùng thấp ẩm, cây cối tốt, hợp với cam, chè và nhiều loại cây trồng cần nước. Nhưng mưa nhiều cũng đồng nghĩa với nguy cơ lũ, sạt lở, đường sá dễ hư hỏng. Người dân Bắc Quang quen sống với những mùa mưa dài, biết đâu là chỗ dễ ngập, đâu là sườn đồi hay sạt.
Cao nguyên đá: mưa không ít mà vẫn khát nước
Một nghịch lý của cao nguyên đá Đồng Văn là mưa không phải quá hiếm, nhưng người dân thường xuyên thiếu nước, nhất là mùa khô. Lý do nằm ở đá vôi: đá vôi bị nước mưa hoà tan dần theo thời gian, tạo ra những khe nứt, hang ngầm, hố sụt. Nước mưa rơi xuống không đọng lại trên mặt mà thấm nhanh xuống các khe đá, chảy vào hệ thống ngầm sâu bên dưới.
Vì vậy trên cao nguyên đá hiếm suối, hiếm ao hồ tự nhiên. Người dân phải hứng nước mưa, xây bể chứa, làm hồ treo trên núi để trữ nước cho mùa khô. Những hình ảnh người dân gùi can nước đi xa, xếp hàng ở bể nước chung là chuyện thường gặp vào cuối mùa khô.
Hiện tượng địa chất này được giải thích kỹ hơn ở mục cao nguyên đá của trang. Ở đây chỉ cần hiểu: khi đến cao nguyên đá, bạn nên dùng nước tiết kiệm, nhất là khi ở nhà dân, vì nước ở đây quý hơn nhiều so với dưới xuôi.
Gió mùa đông bắc và mùa đông lạnh
Mùa đông ở miền Bắc Việt Nam chịu ảnh hưởng của các đợt không khí lạnh từ phương bắc tràn xuống, thường được gọi là gió mùa đông bắc. Vùng Hà Giang cũ nằm ở cực bắc, lại có địa hình cao, nên những đợt không khí lạnh ở đây thường đến sớm và rét hơn nhiều vùng khác.
Khi một đợt không khí lạnh tràn về, nhiệt độ trên cao nguyên giảm nhanh, trời có thể khô hanh hoặc có mưa phùn, sương mù. Những đêm trời quang, lặng gió sau đợt lạnh, mặt đất mất nhiệt mạnh, hơi nước sát mặt đất đóng thành sương muối trên cây cỏ. Vào những đợt rét đậm, rét hại, một số điểm cao có thể có băng giá.
Thung lũng phía nam cũng lạnh vào mùa đông, nhưng nhẹ hơn trên cao. Sự khác biệt này khiến nhiều người đi từ thành phố lên Đồng Văn vào mùa đông bất ngờ: dưới thành phố mặc áo khoác vừa phải là đủ, lên cao nguyên đã phải mặc nhiều lớp.
Thung lũng, sườn núi và đỉnh đèo: mỗi chỗ một kiểu thời tiết
Ngay trong một vùng nhỏ, thời tiết đã khác nhau theo địa hình. Một hiện tượng hay gặp trên cao nguyên là những đêm trời quang, lặng gió, không khí lạnh nặng hơn trượt từ sườn núi xuống, đọng lại ở đáy thung lũng. Sáng sớm, đáy thung lũng có thể lạnh hơn và đầy sương, trong khi sườn núi phía trên lại ấm hơn, trời trong. Đó là lý do bạn thấy cảnh "biển mây" nằm dưới chân khi đứng trên đèo vào buổi sáng.
Các đỉnh đèo như Mã Pì Lèng, Cổng trời Quản Bạ lại là nơi gió lùa mạnh, mây dễ bám vào sườn núi. Một bên đèo có thể nắng, bên kia mây mù. Khi khối khí ẩm bị đẩy qua đèo, sương có thể hình thành rất nhanh, khiến tầm nhìn đang tốt bỗng giảm hẳn chỉ trong ít phút.
Sườn núi quay về hướng nắng thường khô và ấm hơn sườn khuất nắng. Người dân hiểu rất rõ điều này: họ chọn sườn để làm nhà, chọn chỗ để trồng loại cây phù hợp, chọn mùa để gieo. Khi đi đường, bạn cũng nên hiểu rằng thời tiết ở chỗ nghỉ sáng nay chưa chắc giống thời tiết ở con đèo bạn sắp qua.
Vùng núi đất phía tây: ẩm và nhiều mây
Hoàng Su Phì và Xín Mần nằm trên những sườn núi đất phía tây vùng Hà Giang cũ, gần các khối núi cao có rừng. Vùng này ẩm hơn cao nguyên đá, mây và sương xuất hiện thường xuyên, nhất là buổi sáng và chiều. Có những ngày cả thung lũng chìm trong mây, chỉ thấy lờ mờ các bậc ruộng.
Nhờ lớp đất dày và rừng đầu nguồn, nước mưa được giữ lại, thấm chậm và chảy ra thành các khe suối quanh năm. Đây là điều kiện để người dân làm ruộng bậc thang, trồng chè Shan tuyết trên núi cao. Ngược lại, độ ẩm cao và đất dốc khiến vùng này có nguy cơ sạt lở, lũ quét ở các khe suối khi có mưa lớn kéo dài.
Các thôn ở độ cao lớn như quanh Chiêu Lầu Thi có mùa đông lạnh, thỉnh thoảng có sương muối. Các thôn thấp hơn, gần thung lũng, ấm hơn. Vì vậy khi đi Hoàng Su Phì, bạn cũng gặp những thay đổi khí hậu theo độ cao giống như trên cao nguyên đá, chỉ khác là ẩm hơn và xanh hơn.
Ba vùng khí hậu so sánh
Bảng tóm tắt sự khác nhau giữa ba vùng theo hướng mô tả, không phải số đo.
| Đặc điểm | Thung lũng phía nam | Cao nguyên đá phía bắc | Núi đất phía tây |
|---|---|---|---|
| Độ cao | Thấp | Cao | Từ trung bình đến cao |
| Mùa hè | Nóng ẩm, mưa nhiều | Mát, mưa từng đợt | Mát, ẩm, nhiều mây |
| Mùa đông | Lạnh vừa | Rét, sương muối, có lúc băng giá | Lạnh, rét ở các thôn cao |
| Nước | Dồi dào, nhiều sông suối | Thiếu nước, nhất là mùa khô | Đủ nước từ rừng đầu nguồn |
| Cây trồng tiêu biểu | Cam, chè, lúa nước | Ngô, đậu, tam giác mạch, cây chịu hạn | Lúa bậc thang, chè Shan tuyết |
| Rủi ro thời tiết chính | Lũ, ngập, sạt lở | Rét, hạn, sương mù trên đèo | Sạt lở, lũ quét ở khe suối |
Các mô tả trên là xu hướng chung. Trong mỗi vùng vẫn có những thung lũng, sườn núi có vi khí hậu riêng, khác với xung quanh.
Khí hậu định hình đời sống thế nào
Sự khác biệt khí hậu giải thích nhiều điều bạn thấy trên đường. Ở thung lũng phía nam, đồi cam, đồi chè trải dài, nhà sàn của người Tày nằm cạnh ruộng nước. Lên cao nguyên đá, ngô được trồng trong từng hốc đá, nhà trình tường dày giữ ấm, có bể chứa nước mưa. Sang vùng phía tây, ruộng bậc thang ôm sườn núi đất, có nước từ rừng chảy xuống quanh năm.
Mùa vụ cũng theo khí hậu. Trên cao nguyên đá, mùa ngô chủ yếu dựa vào mưa; sau khi thu ngô, đất được dùng cho các cây vụ đông chịu lạnh như tam giác mạch, cải. Ở ruộng bậc thang, phần lớn chỉ cấy một vụ lúa trong năm, gieo cấy khi mùa mưa bắt đầu và thu hoạch khi mưa giảm.
Nhà ở, cách ăn mặc, thói quen ngồi quanh bếp lửa, cách dự trữ lương thực trên gác bếp đều có liên hệ với khí hậu lạnh và thiếu nước trên cao. Khi hiểu khí hậu, bạn sẽ thấy những điều tưởng là "lạ" ở vùng cao thực ra là cách thích nghi rất hợp lý với điều kiện tự nhiên.
Người dân vùng cao cũng thường kể rằng thời tiết những năm gần đây khó đoán hơn: có năm rét muộn, có năm mưa trái mùa, có năm hạn kéo dài. Đó là quan sát từ đời sống; kết luận về xu hướng dài hạn cần số liệu quan trắc nhiều năm của cơ quan chuyên môn. Với người đi đường, bài học thực tế là đừng dựa vào chuyện năm ngoái để đoán năm nay, mà hãy xem dự báo và hỏi người tại chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lên Đồng Văn lại lạnh hơn thành phố Hà Giang nhiều?
Vì Đồng Văn nằm trên cao nguyên đá, cao hơn thung lũng sông Lô rất nhiều. Càng lên cao không khí càng lạnh, ban đêm mặt đất mất nhiệt nhanh. Mùa đông, các đợt không khí lạnh còn làm chênh lệch này rõ hơn.
Bắc Quang mưa nhiều đến mức nào?
Bắc Quang thường được nhắc là một trong những nơi mưa nhiều bậc nhất miền Bắc, do địa hình chân núi đón gió ẩm tạo ra mưa địa hình. Số liệu lượng mưa cụ thể từng năm nên tra tại cơ quan khí tượng thủy văn, vì mỗi năm một khác.
Cao nguyên đá có mưa không mà lại thiếu nước?
Cao nguyên đá vẫn có mưa, nhưng đá vôi nhiều khe nứt, hang ngầm khiến nước mưa thấm nhanh xuống sâu, không đọng lại trên mặt. Vì vậy hiếm suối, hồ tự nhiên, người dân phải trữ nước mưa trong bể, hồ treo.
Sương muối là gì, có gây hại không?
Sương muối là hơi nước đóng băng thành tinh thể trên cây cỏ, mặt đất vào những đêm lạnh, trời quang, lặng gió. Nó có thể làm hại hoa màu, rau, cây non, ảnh hưởng tới gia súc. Với người, sương muối báo hiệu một đêm rất lạnh cần giữ ấm kỹ.
Hoàng Su Phì khí hậu giống cao nguyên đá không?
Không hẳn. Hoàng Su Phì là vùng núi đất, ẩm hơn, nhiều mây sương, có nước từ rừng đầu nguồn quanh năm nên làm được ruộng bậc thang. Các thôn cao cũng lạnh vào mùa đông, nhưng không thiếu nước như cao nguyên đá.
Khí hậu ảnh hưởng gì đến việc chuẩn bị chuyến đi?
Bạn cần mang đồ cho cả nóng lẫn lạnh nếu đi qua nhiều vùng, dùng nước tiết kiệm trên cao nguyên đá, theo dõi mưa lớn ở vùng thấp và phía tây, và chuẩn bị cho sương mù trên đèo. Kế hoạch nên tính theo từng vùng chứ không theo một dự báo chung.