Hoa tam giác mạch ở vùng Hà Giang cũ thường nở khoảng từ tháng mười đến tháng mười hai, rộ nhất thường vào khoảng cuối tháng mười đến giữa tháng mười một. Những nơi hay có ruộng hoa là các thung lũng trên cao nguyên đá như Sủng Là, Sà Phìn, Lũng Cú, Phố Cáo, Phố Là, quanh Đồng Văn, Mèo Vạc, và một số nơi ở Quản Bạ, Yên Minh.
Tam giác mạch là một loại cây lương thực, tên gọi khác là kiều mạch, có hạt hình tam giác. Người dân gieo trên nương sau khi thu ngô, hoa nở trên nền đá xám tạo ra những mảng hồng, trắng, tím đặc trưng của Hà Giang cuối năm. Nhiều ruộng hoa ngày nay là do người dân, hợp tác xã trồng để phục vụ khách ngắm, nên có năm nhiều, năm ít.
Bài này giải thích cây tam giác mạch, vì sao mùa hoa sớm muộn, những nơi thường có hoa (nay thuộc xã nào), và cách ngắm, chụp ảnh mà không làm hỏng ruộng của người dân.
Tam giác mạch là cây gì
Tam giác mạch, còn gọi là kiều mạch, là cây thân thảo sống một năm, hạt có ba cạnh nên được gọi là "tam giác". Ở nhiều nước, hạt kiều mạch được dùng làm bột, làm bánh, làm mì. Trên cao nguyên đá, từ lâu người Mông, người Lô Lô và các dân tộc khác đã trồng tam giác mạch như một loại cây lương thực, dùng hạt xay bột làm bánh, nấu rượu, thân và lá non làm rau, làm thức ăn cho gia súc.
Cây ưa khí hậu mát, chịu được đất nghèo, chịu được lạnh tốt hơn nhiều loại cây khác, và có thời gian sinh trưởng ngắn. Đó là lý do người dân gieo tam giác mạch vào cuối mùa mưa, sau khi thu ngô, để tận dụng đất trong những tháng cuối năm trước khi rét đậm.
Hoa tam giác mạch mọc thành chùm nhỏ ở ngọn cây. Khi mới nở, hoa thường có màu trắng hoặc phớt hồng; càng về sau, khi trời lạnh hơn, nhiều cánh hoa chuyển sang hồng đậm, tím. Thân cây cũng chuyển dần sang màu đỏ. Vì vậy cùng một ruộng hoa, mỗi tuần nhìn một khác.
Vì sao mùa hoa có năm sớm năm muộn
Thời điểm hoa nở phụ thuộc vào ngày gieo hạt và thời tiết sau khi gieo. Người dân thường gieo tam giác mạch sau khi thu ngô, khoảng tháng chín; nếu mùa ngô thu muộn, hoặc mưa cuối mùa kéo dài khiến không gieo được, hoa sẽ nở muộn hơn. Ngược lại, gieo sớm và gặp thời tiết thuận, hoa nở sớm.
Thời tiết sau khi gieo cũng quyết định. Nếu thiếu mưa, cây mọc chậm, hoa thưa. Nếu có đợt rét sớm hoặc sương muối, hoa có thể bị cháy, tàn nhanh. Vì vậy cùng một vùng, năm này hoa rực rỡ, năm sau có thể thưa thớt.
Ngoài ra, việc gieo trồng còn phụ thuộc người dân. Nhiều cánh đồng hoa lớn hiện nay là do hợp tác xã, doanh nghiệp hoặc chính quyền địa phương khuyến khích trồng để phục vụ du lịch. Có năm diện tích lớn, có năm thu hẹp. Trước khi lên đường chỉ để xem hoa, hãy hỏi chỗ nghỉ hoặc người dân tại chỗ xem năm nay hoa ở đâu, đang ở giai đoạn nào.
Những nơi thường có hoa và nay thuộc xã nào
Danh sách dưới đây là những nơi thường được nhắc tới trong mùa hoa. Hoa có hay không, nhiều hay ít, mỗi năm một khác.
| Nơi quen gọi | Nay thuộc xã (tỉnh Tuyên Quang) | Ghi chú |
|---|---|---|
| Sủng Là, Lũng Cẩm | Xã Sà Phìn | Thung lũng có nhà cổ, ruộng hoa quanh làng |
| Sà Phìn (quanh dinh thự họ Vương) | Xã Sà Phìn | Ruộng hoa trên đường lên Lũng Cú |
| Lũng Cú, Lũng Táo, Má Lé | Xã Lũng Cú | Hoa trên sườn đồi quanh cột cờ và các thôn |
| Phố Cáo, Phố Là, Phó Bảng | Xã Phố Bảng | Hoa trong hốc đá, ven đường |
| Quanh thị trấn Đồng Văn cũ | Xã Đồng Văn | Các thôn quanh phố cổ |
| Thung lũng Tam Sơn, Quản Bạ | Xã Quản Bạ | Có năm trồng hoa quanh núi đôi |
| Quanh Mèo Vạc | Xã Mèo Vạc | Nương hoa trên sườn đá |
Không phải ruộng hoa nào cũng mở cho khách vào. Có ruộng chỉ để nhìn từ đường, có ruộng chủ nhà làm lối đi và thu một khoản nhỏ. Hỏi và làm theo chủ ruộng.
Ngắm và chụp hoa sao cho đúng
Ruộng hoa là ruộng của người dân, dù được trồng để phục vụ khách hay để thu hạt. Vài bước sau giúp bạn có ảnh đẹp mà không gây phiền.
- Hỏi chủ ruộng trước khi vào. Nếu có người thu phí vào ruộng, trả đúng khoản được đề nghị; đó là thu nhập của gia đình đã trồng hoa.
- Đi theo lối có sẵn, không giẫm lên hoa, không đi tắt qua giữa ruộng. Tam giác mạch thân mềm, giẫm lên là gãy.
- Không ngồi, nằm lên hoa, không ngắt hoa làm vòng, không nhổ cây làm kỷ niệm.
- Chọn giờ: buổi sáng sau khi sương tan và buổi chiều nắng nghiêng cho màu hoa đẹp; giữa trưa nắng gắt màu hoa bị nhạt.
- Nếu chụp người dân đang làm việc trên ruộng, xin phép trước, nhất là với trẻ em, người già.
- Rác mang vào thì mang ra. Đừng để lại chai nước, túi nilon giữa ruộng hoa.
Ở nhiều điểm, trẻ em mang giỏ hoa đứng ven đường mời khách chụp ảnh để nhận tiền. Việc cho tiền hay không là quyền của bạn, nhưng hãy cân nhắc: thói quen này kéo các em ra khỏi lớp học. Nếu muốn giúp, có những cách khác như mua sản phẩm của gia đình các em.
Sau mùa hoa: hạt, bánh và rượu
Mùa hoa không phải đích cuối của cây tam giác mạch. Khi hoa tàn, hạt dần chín, chuyển màu nâu sẫm. Người dân thu hoạch, phơi khô, xay thành bột. Bột tam giác mạch được dùng làm bánh, một món ăn quen thuộc của vùng cao vào mùa lạnh, hoặc dùng nấu rượu. Thân, lá non có thể làm rau xào, nấu canh.
Với người dân, tam giác mạch từng là cây cứu đói trong những tháng giáp hạt, khi ngô đã hết mà vụ mới chưa tới. Ngày nay, khi đời sống khá hơn, tam giác mạch được trồng nhiều hơn vì giá trị du lịch, nhưng vẫn giữ vai trò cây lương thực và nguyên liệu cho các món đặc sản.
Nếu bạn đi vào khoảng cuối mùa, khi hoa đã tàn, các ruộng tam giác mạch chuyển sang màu đỏ nâu của thân cây và hạt. Cảnh không còn rực rỡ nhưng vẫn có vẻ đẹp riêng, và cũng là lúc bạn có thể thấy người dân thu hoạch. Các món ăn từ tam giác mạch được nói kỹ hơn ở mục ẩm thực của trang.
Những màu hoa khác đi cùng mùa tam giác mạch
Cuối năm trên cao nguyên đá không chỉ có tam giác mạch. Sau vụ ngô, nhiều gia đình gieo cải trên nương để lấy rau ăn trong mùa đông và lấy hạt. Khi cải trổ ngồng, hoa cải vàng xen kẽ với ruộng tam giác mạch hồng tạo nên những mảng màu rất đặc trưng. Ở một số nơi còn có cải hoa trắng, đậu, các loại rau vụ đông.
Ven đường, trên các sườn đồi, bạn sẽ gặp nhiều loài hoa dại nở vào mùa khô, những bụi cây đổi màu lá khi trời lạnh. Những cảnh này không nổi tiếng như các cánh đồng tam giác mạch nhưng làm cho chặng đường cuối năm có thêm sắc màu.
Nếu bạn đến hơi sớm, khi tam giác mạch mới nở lác đác, hay hơi muộn, khi hoa đã tàn, đừng thất vọng. Hãy nhìn vào những thứ khác: ngô phơi trên mái nhà, ruộng cải vàng, người dân thu hoạch, các phiên chợ đông vui cuối năm. Mùa khô cuối năm có nhiều thứ để xem hơn một loài hoa.
Lên lịch xem hoa khi chỉ có vài ngày
Phần lớn ruộng tam giác mạch tập trung ở phía bắc cao nguyên đá, quanh Sà Phìn, Lũng Cú, Đồng Văn, Phố Bảng. Vì vậy nếu mục đích chính là xem hoa, hãy dành nhiều thời gian nhất ở khu vực này, thay vì chia đều cho mọi chặng.
Một cách sắp xếp thường gặp: ngày đầu đi từ thành phố lên, dừng xem hoa ở Quản Bạ nếu năm đó có trồng, nghỉ ở Đồng Văn hoặc Sà Phìn; ngày hai dành trọn cho vùng Sủng Là, Sà Phìn, Lũng Cú, Phố Cáo, xem hoa ở cả buổi sáng lẫn chiều; ngày ba qua Mã Pì Lèng sang Mèo Vạc, có thể xem thêm các nương hoa quanh Mèo Vạc rồi về.
Nghỉ đêm sát vùng hoa giúp bạn ra ruộng vào buổi sáng sớm khi sương vừa tan và vào chiều muộn khi nắng nghiêng, cũng là hai khoảng ít đoàn khách nhất. Những ruộng hoa nhỏ trong các thôn ít người biết thường yên tĩnh hơn các cánh đồng lớn ven đường chính; hỏi chủ nhà nơi bạn nghỉ, họ thường biết năm nay nhà nào trồng hoa.
Mùa hoa cũng là mùa đông khách
Mùa tam giác mạch trùng với giai đoạn khô, mát cuối năm, nên đây là mùa đông khách nhất ở cao nguyên đá. Một số năm, địa phương tổ chức các lễ hội, hoạt động văn hoá gắn với mùa hoa, thu hút rất nhiều người. Cuối tuần giữa mùa, chỗ nghỉ ở Đồng Văn, Sà Phìn, Lũng Cú có thể kín, đường đèo đông xe.
Nếu muốn ngắm hoa thong thả, hãy cân nhắc đi vào ngày thường, xuất phát sớm để đến các ruộng hoa trước những đoàn đông, và chọn những ruộng hoa nhỏ ở các thôn ít người biết thay vì chỉ dồn vào vài cánh đồng nổi tiếng.
Thời tiết mùa hoa thường dễ chịu ban ngày nhưng lạnh về đêm, và càng về cuối mùa càng lạnh. Mang đồ ấm, áo khoác chắn gió, giày đi được trên đất đá. Sáng sớm có thể có sương dày; chờ sương tan rồi mới ra ruộng hoa sẽ có ảnh đẹp hơn.
Câu hỏi thường gặp
Hoa tam giác mạch nở tháng mấy?
Ở vùng Hà Giang cũ, hoa tam giác mạch thường nở khoảng từ tháng mười đến tháng mười hai, rộ nhất thường vào khoảng cuối tháng mười đến giữa tháng mười một. Thời điểm cụ thể mỗi năm phụ thuộc ngày gieo và thời tiết, nên hãy hỏi người địa phương trước khi đi.
Ngắm hoa tam giác mạch ở đâu đẹp?
Những nơi thường có hoa là Sủng Là, Lũng Cẩm, Sà Phìn (nay thuộc xã Sà Phìn), Lũng Cú, Phố Cáo, Phố Là, quanh Đồng Văn, Mèo Vạc, và có năm ở Quản Bạ. Ruộng hoa thay đổi theo năm, nên hỏi chỗ nghỉ năm nay hoa ở đâu.
Hoa tam giác mạch có màu gì?
Hoa thường có màu trắng, hồng phớt khi mới nở, rồi chuyển hồng đậm, tím khi trời lạnh hơn. Thân cây cũng dần chuyển sang đỏ. Vì vậy một ruộng hoa có thể mang nhiều sắc độ khác nhau tùy thời điểm bạn đến.
Vì sao năm nay hoa tam giác mạch ít?
Có nhiều lý do: người dân gieo muộn vì thu ngô muộn, thời tiết khô hạn hoặc mưa kéo dài, rét sớm làm hoa tàn nhanh, hoặc diện tích trồng phục vụ du lịch năm đó thu hẹp. Hoa phụ thuộc mùa vụ và quyết định của người trồng.
Có mất tiền khi vào ruộng hoa tam giác mạch không?
Một số ruộng do người dân làm lối đi, chòi chụp ảnh và thu một khoản nhỏ khi khách vào. Đây là thu nhập của gia đình trồng hoa. Hãy hỏi trước, trả đúng khoản được đề nghị, và không vào những ruộng chủ nhà không cho phép.
Đi xem hoa tam giác mạch cần chuẩn bị gì?
Mang áo ấm vì đêm và sáng sớm lạnh, áo khoác chắn gió, giày đi được trên đất đá, kem chống nắng cho buổi trưa. Nên đi ngày thường, xuất phát sớm, hỏi trước chỗ nghỉ vì mùa hoa rất đông khách, nhất là cuối tuần.