Những đặc sản Hà Giang được mua về làm quà nhiều nhất gồm chè Shan tuyết, cam sành Bắc Quang, hồng không hạt Quản Bạ, mật ong bạc hà, thịt trâu bò gác bếp, lạp xưởng, táo mèo, thảo quả, bánh tam giác mạch và rượu ngô đóng chai. Mỗi món có mùa riêng, cách chọn riêng và mức độ dễ hỏng khác nhau khi mang đi xa.
Chọn quà đúng mùa giúp bạn mua được hàng tươi, đúng nơi trồng; đóng gói đúng cách giúp quà đến tay người nhận còn nguyên vẹn sau một chặng xe khách dài. Hàng khô như chè, thảo quả, mật ong dễ mang; hàng tươi như cam, hồng cần chọn kỹ; thịt gác bếp, lạp xưởng cần giữ lạnh.
Bài này đi qua từng nhóm quà theo mùa và độ bền, kèm cách chọn, cách đóng gói, cách bảo quản. Không có giá hay tên cửa hàng: thông tin ấy thay đổi nhanh và bạn nên tự hỏi tại chỗ.
Quà theo mùa và độ bền khi mang đi xa
Bảng dưới gom các đặc sản phổ biến theo mùa thường gặp và mức độ dễ mang đi. Mốc mùa là "thường khoảng", thay đổi theo thời tiết từng năm:
| Đặc sản | Mùa thường gặp | Độ bền khi mang đi | Lưu ý chính |
|---|---|---|---|
| Chè Shan tuyết (chè khô) | Quanh năm, chè xuân được ưa chuộng | Rất bền nếu để khô, kín | Tránh ẩm, tránh mùi lạ |
| Cam sành Bắc Quang | Khoảng cuối năm đến Tết | Vài tuần nếu để thoáng | Không xếp chồng nặng, tránh dập |
| Hồng không hạt Quản Bạ | Khoảng tháng chín, tháng mười | Ngắn, dễ dập khi chín mềm | Mua quả còn cứng, xếp một lớp |
| Mật ong bạc hà | Thu sau mùa hoa, khoảng cuối năm | Rất bền | Chai kín, chèn chống vỡ |
| Thịt gác bếp, lạp xưởng | Nhiều nhất mùa đông | Cần giữ lạnh khi về nơi nóng | Hút chân không, túi giữ nhiệt |
| Táo mèo | Quả tươi khoảng mùa thu; dạng khô quanh năm | Dạng khô bền, quả tươi ngắn | Dạng khô phải khô đều, không mốc |
| Thảo quả | Quả khô quanh năm | Rất bền | Chọn quả khô, thơm, không mốc |
| Bánh tam giác mạch | Mùa thu, đầu đông | Ngắn với bánh tươi | Ưu tiên bánh khô, bánh đóng gói có hạn dùng |
Nếu chuyến đi rơi vào giữa mùa hè, chè, mật ong, thảo quả, táo mèo khô là lựa chọn an toàn. Nếu đi cuối năm, có thêm cam sành, mật ong mới, thịt gác bếp.
Mùa thu là mùa có nhiều lựa chọn tươi nhất: hồng không hạt, táo mèo tươi, bánh tam giác mạch, chè thu. Nhưng mùa thu cũng là mùa đông khách nhất trên cao nguyên, nên hàng ở các điểm du lịch có khi đắt và ít chọn lựa hơn ở chợ phiên trong xã.
Chè Shan tuyết: quà dễ mang nhất
Chè Shan tuyết được trồng ở nhiều vùng của Hà Giang cũ như Hoàng Su Phì, Vị Xuyên, Bắc Quang, Xín Mần, nhiều nơi có những cây chè cổ thụ trên núi cao, búp phủ lớp lông tơ trắng như tuyết nên mới có tên gọi ấy. Chè được chế biến thành nhiều loại như chè xanh, chè vàng, chè đen, chè ép bánh. Câu chuyện về cây chè cổ thụ và kinh tế chè được viết ở danh mục nông sản của trang; ở đây chỉ bàn chuyện chọn và giữ chè làm quà.
Khi chọn chè, nhìn búp khô xoăn đều, có lông tơ, màu tự nhiên, ngửi mùi thơm, không có mùi khói khét hay mùi ẩm mốc. Nếu được mời thử, pha một ấm để xem màu nước và vị: chè tốt có vị chát dịu, hậu ngọt. Hỏi người bán chè ở vùng nào, chè xuân hay chè thu, chế biến theo kiểu gì; người làm chè lâu năm thường trả lời rõ ràng.
Chè khô là món quà bền nhất: để nơi khô ráo, đựng trong túi kín hoặc hộp có nắp, tránh xa các thứ có mùi mạnh như cà phê, gia vị, xà phòng vì chè rất dễ hút mùi. Khi mang đi xe khách, chè nhẹ, không vỡ, có thể nhét vào balo mà không lo hỏng.
Một lời khuyên: mua chè đóng gói có nhãn, có nơi sản xuất nếu định làm quà biếu; mua chè cân từ người làm nếu bạn muốn trải nghiệm và có dịp hỏi chuyện. Cả hai đều có giá trị, chỉ khác ở mục đích.
Cam sành Bắc Quang và hồng không hạt Quản Bạ
Cam sành Bắc Quang là loại quả được nhắc nhiều nhất của vùng thấp Hà Giang cũ. Quả vỏ sần, màu xanh pha vàng cam khi chín, múi mọng, vị ngọt đậm pha chút chua. Mùa cam thường khoảng cuối năm đến Tết. Khi chọn cam, chọn quả cầm thấy nặng tay, vỏ căng, không có vết dập, không có đốm thâm mềm; vỏ sần, xanh không có nghĩa là chưa chín.
Cam để được vài tuần nếu để nơi thoáng mát, không xếp chồng quá nhiều lớp, không bọc kín trong túi nilon làm đọng hơi nước. Khi mang đi, dùng thùng carton có lỗ thoáng hoặc sọt, lót giấy giữa các lớp, để thùng ở vị trí không bị đè. Kiểm tra sau khi về đến nhà, tách những quả bị dập ra ăn trước.
Hồng không hạt Quản Bạ là đặc sản mùa thu của vùng cao nguyên, quả nhỏ vừa, vỏ vàng cam khi chín, không có hạt, vị ngọt. Mùa hồng thường khoảng tháng chín, tháng mười. Hồng chín mềm rất dễ dập, nên nếu mang đi xa, chọn quả còn hơi cứng, xếp một lớp trong hộp có lót, để chín dần ở nhà.
Cả cam và hồng đều là trái cây tươi, chịu ảnh hưởng của thời tiết từng năm. Có năm được mùa, quả nhiều; có năm mất mùa, quả ít và nhỏ. Đi đúng mùa và hỏi người dân năm đó cam, hồng thế nào là cách để không thất vọng.
Táo mèo, thảo quả và gia vị vùng cao
Táo mèo, còn gọi là sơn tra, là loại quả nhỏ, vỏ vàng hoặc đỏ, vị chua chát, mọc ở vùng núi cao. Quả tươi thường vào mùa thu; quả thái lát phơi khô bán quanh năm. Táo mèo khô thường được dùng pha nước, ngâm rượu, làm mứt, làm siro. Khi mua, chọn lát táo khô đều, màu tự nhiên, không có đốm mốc trắng xanh, không có mùi chua lạ.
Thảo quả là loại quả mọc dưới tán rừng vùng núi cao, có nhiều ở vùng Hoàng Su Phì, Xín Mần. Quả khô có màu nâu đỏ, mùi thơm nồng, được dùng làm gia vị cho thắng cố, phở, các món hầm. Chọn quả khô, chắc, không lép, không mốc, bóp nhẹ thấy cứng, mùi thơm rõ. Thảo quả khô để được rất lâu nếu đựng trong lọ kín, nơi khô ráo.
Ngoài hai thứ trên, chợ phiên còn bán nhiều loại gia vị, hạt, lá cây khô với những lời giới thiệu về công dụng chữa bệnh. Hãy mua như mua gia vị, mua đồ ăn, đừng mua vì lời hứa chữa bệnh. Những loại cây thuốc không rõ tên, không rõ cách dùng có thể gây hại, và một số cây thuốc quý hiếm bị cấm mua bán.
Gia vị khô là quà gọn nhẹ, hợp với người thích nấu ăn. Kèm theo một vài dòng hướng dẫn cách dùng, như cho thảo quả vào nồi hầm, dùng táo mèo pha nước, món quà sẽ có ích hơn.
Mật ong, thịt gác bếp, lạp xưởng: quà cần chú ý đóng gói
Mật ong bạc hà là món quà bền nhưng nặng và dễ vỡ nếu đựng chai thuỷ tinh. Khi mang đi, quấn chai bằng giấy báo, khăn, hoặc dùng túi chống sốc, đặt ở giữa hành lý, không để chai tiếp xúc trực tiếp với nhau. Kiểm tra nắp kín để mật không rò rỉ ra quần áo. Mật kết tinh trên đường đi là bình thường, không phải hỏng.
Thịt trâu bò gác bếp, lạp xưởng cần được giữ lạnh khi mang về nơi nóng ẩm. Nhờ cơ sở bán hút chân không từng gói nhỏ, đặt trong túi giữ nhiệt hoặc thùng xốp có đá. Đi xe khách đường dài, nên để thùng ở khoang hành khách nếu được, vì khoang hành lý bên dưới có thể nóng. Về đến nhà, cất ngay vào ngăn đông.
Khi mua thịt gác bếp làm quà, hãy cân nhắc người nhận có tủ lạnh, có thói quen ăn món này không. Một túi thịt gác bếp để quên ngoài tủ vài ngày dễ hỏng, phí cả món quà lẫn công mang đi. Bài riêng về thịt treo, lạp xưởng trong danh mục này có hướng dẫn chi tiết hơn.
Rượu ngô đóng chai cũng thuộc nhóm cần đóng gói cẩn thận vì dễ vỡ. Nếu đi máy bay, kiểm tra quy định của hãng bay về chất lỏng có cồn trước khi mua.
Mua quà sao cho có lợi cho người làm ra
Mua từ người làm hoặc hợp tác xã. Chè từ hợp tác xã chè, mật ong từ người nuôi ong, thịt gác bếp từ người làm: tiền đến thẳng tay người sản xuất nhiều hơn, và bạn biết rõ món mình mua.
Hỏi nguồn gốc. Một câu hỏi "cái này ở đâu, ai làm" giúp bạn tránh mua hàng nơi khác mang đến dán mác Hà Giang. Người bán thật thường vui vẻ trả lời.
Chọn hàng có nhãn khi biếu. Hàng có nhãn, có nơi sản xuất, có hạn dùng phù hợp để biếu, và cho người nhận thông tin để bảo quản đúng.
Không mua sản phẩm từ động thực vật quý hiếm. Cây thuốc quý hiếm, gỗ quý, động vật hoang dã, mật gấu và những thứ tương tự có thể vi phạm pháp luật. Một món quà như vậy có thể gây rắc rối cho cả người tặng lẫn người nhận.
Mua vừa đủ. Mua quá nhiều đồ tươi rồi để hỏng là phí. Tính số người nhận, chọn món bền cho người ở xa, món tươi cho người gặp ngay.
Kèm vài dòng giới thiệu. Một mẩu giấy ghi món quà là gì, của vùng nào, dùng thế nào giúp người nhận quý món quà hơn và dùng đúng cách, nhất là với gia vị, chè, mật ong mà họ chưa quen.
Câu hỏi thường gặp
Đi Hà Giang nên mua gì về làm quà?
Phổ biến nhất là chè Shan tuyết, mật ong bạc hà, thịt trâu bò gác bếp, lạp xưởng, táo mèo khô, thảo quả, và theo mùa có cam sành Bắc Quang, hồng không hạt Quản Bạ. Chọn theo mùa đi và theo khả năng bảo quản của người nhận.
Mùa nào mua được cam sành Bắc Quang?
Cam sành Bắc Quang thường vào mùa khoảng cuối năm đến Tết, sớm muộn tuỳ thời tiết từng năm. Đi ngoài mùa vẫn có thể gặp cam nhưng là hàng tích trữ hoặc từ nơi khác. Hỏi người dân trong năm đó để biết cam đã chín rộ chưa.
Mang hồng không hạt đi xa có được không?
Được nếu chọn quả còn hơi cứng, xếp một lớp trong hộp có lót mềm, tránh để vật nặng đè lên. Hồng chín mềm rất dễ dập, nên chỉ mua hồng chín mềm nếu ăn ngay hoặc mang đi chặng ngắn.
Chè Shan tuyết bảo quản thế nào?
Để chè trong túi kín hoặc hộp có nắp, nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng và tránh để gần các thứ có mùi mạnh vì chè dễ hút mùi. Bảo quản đúng cách, chè khô giữ được chất lượng trong thời gian dài.
Mang thịt gác bếp đi xe khách đường dài cần lưu ý gì?
Nhờ cơ sở bán hút chân không từng gói nhỏ, để trong túi giữ nhiệt hoặc thùng xốp có đá, đặt ở nơi mát trên xe nếu được. Về đến nhà cất ngay vào ngăn đông. Thấy thịt nhớt, có mùi chua hay mốc thì bỏ.
Có nên mua cây thuốc ở chợ phiên Hà Giang không?
Nên thận trọng. Nhiều loại cây thuốc được bán với lời hứa chữa bệnh chưa được kiểm chứng, một số có thể gây hại nếu dùng sai, một số loài quý hiếm bị cấm mua bán. Mua gia vị, nông sản quen thuộc là lựa chọn an toàn hơn.