Cam sành Hà Giang là giống cam vỏ dày, sần, khi chín có màu từ xanh pha vàng tới vàng cam, ruột mọng nước, vị ngọt đậm pha chua nhẹ; vùng trồng lớn nhất là Bắc Quang cũ, tiếp đến Quang Bình và một phần Vị Xuyên, nay là các xã như Bắc Quang, Vĩnh Tuy, Hùng An, Đồng Yên, Tân Quang, Quang Bình, Việt Lâm thuộc tỉnh Tuyên Quang. Mùa thu hoạch chính thường vào khoảng cuối năm, kéo dài tới gần Tết.
Cây cam đã gắn với nhiều gia đình vùng thung lũng sông Lô từ lâu, trở thành nguồn thu chính của không ít hộ. Nhưng trồng cam cũng nhiều rủi ro: bệnh hại, vườn già, thời tiết thất thường, đầu ra lúc thuận lúc khó. Bài này nói về cây cam ở góc độ người dân và người mua; không bàn giá, không dự báo thị trường, không khuyên đầu tư trồng cam.
Vì sao cam sành hợp với vùng Bắc Quang
Bắc Quang và Quang Bình nằm ở phần thấp phía nam của vùng Hà Giang cũ, dọc thung lũng sông Lô và các nhánh sông suối. Khí hậu ở đây ấm và ẩm hơn hẳn cao nguyên đá phía bắc, mưa nhiều, đất đồi thấp có tầng đất khá dày. Những điều kiện này phù hợp với cây có múi, trong đó có cam sành.
Kinh nghiệm của người trồng cho rằng sự chênh lệch nhiệt độ ngày đêm vào mùa quả chín giúp quả tích đường, vỏ lên màu. Tuy vậy chất lượng cam còn phụ thuộc rất nhiều vào cách chăm sóc, tuổi vườn, giống và cách thu hái. Hai vườn cạnh nhau có thể cho quả khác nhau rõ rệt.
Ngoài cam sành, vùng này còn trồng các loại cây có múi khác như quýt, bưởi, chanh ở mức độ khác nhau. Người địa phương thường phân biệt rất rõ, nên khi hỏi mua, gọi đúng tên loại quả sẽ giúp bạn được tư vấn chính xác hơn.
Nhận diện quả cam sành
Cam sành có vỏ dày, mặt vỏ sần sùi, nhiều túi tinh dầu lồi lên. Màu vỏ khi chín có thể vẫn còn xanh pha vàng chứ không nhất thiết vàng đều như các giống cam vỏ mỏng. Vì vậy nhìn màu vỏ không đủ để biết cam chín hay chưa; người trồng dựa vào thời gian từ khi ra hoa, độ mềm của vỏ, độ nặng của quả và nếm thử.
Bổ ra, cam sành có ruột màu vàng cam đến cam đậm, múi mọng nước, có hạt. Vị ngọt đậm xen chua nhẹ, hương thơm đặc trưng từ tinh dầu vỏ. Cam hái non hoặc hái sớm thường chua gắt, ít nước; cam để quá lâu trên cây có thể bị khô múi.
Quả to không đồng nghĩa với quả ngon. Nhiều người mua có thói quen chọn quả to, vỏ căng bóng, nhưng cam sành ngon thường là quả cầm thấy nặng tay so với kích thước, vỏ hơi mềm khi bóp nhẹ, mùi tinh dầu thơm khi miết vào vỏ.
Một năm của vườn cam: các giai đoạn chính
Bảng dưới mô tả khái quát; mốc cụ thể phụ thuộc thời tiết từng năm, độ cao vườn và cách chăm của mỗi hộ:
| Giai đoạn | Thường vào khoảng | Việc chính của người trồng |
|---|---|---|
| Ra hoa | Đầu xuân | Giữ hoa, tránh mưa rét làm rụng; theo dõi sâu bệnh hại hoa |
| Đậu quả, quả non | Xuân sang hè | Tỉa bớt quả, bón phân cân đối, giữ ẩm hợp lý |
| Quả lớn | Hè sang thu | Phòng sâu bệnh hại quả, chống úng mùa mưa, chống đỡ cành |
| Quả chín, thu hoạch | Cuối năm, kéo dài tới gần Tết | Thu hái đúng độ chín, tuân thủ thời gian cách ly nếu có dùng thuốc |
| Sau thu hoạch | Đầu năm sau | Tỉa cành, vệ sinh vườn, bón phục hồi cho cây |
Chu kỳ này lặp lại mỗi năm, và gần như tháng nào người trồng cam cũng có việc. Một vụ cam tốt là kết quả của cả năm làm vườn, không chỉ của mùa thu hoạch.
Những khó khăn của người trồng cam
Bệnh hại là nỗi lo lớn nhất. Cây có múi ở nhiều vùng trong cả nước bị ảnh hưởng bởi những bệnh khó chữa như bệnh vàng lá gân xanh, các loại nấm gây thối rễ, chảy gôm, cùng các loài sâu như sâu vẽ bùa, ruồi đục quả. Khi bệnh lan rộng, vườn cam có thể suy rồi phải chặt bỏ. Người trồng phải theo dõi vườn thường xuyên và áp dụng biện pháp theo khuyến cáo của cơ quan chuyên môn.
Vườn già cỗi là vấn đề thứ hai. Cây cam có tuổi thọ kinh tế nhất định; vườn trồng lâu năm năng suất giảm, quả nhỏ, dễ bệnh. Trồng lại cần vốn, thời gian chờ cây mới cho quả, và đất cũ có thể còn mầm bệnh. Nhiều hộ phải cân nhắc chuyển sang cây khác hoặc trồng xen.
Thời tiết là yếu tố thứ ba: mưa rét lúc ra hoa làm rụng hoa, nắng hạn kéo dài lúc quả lớn, mưa lớn gây úng rễ, rét đậm cuối năm ảnh hưởng tới quả trên cây. Cuối cùng là đầu ra: khi nhiều vùng cùng thu hoạch, tiêu thụ có thể khó khăn. Bài này không đi vào giá cả hay dự báo; chỉ nêu để thấy trồng cam không phải là con đường chắc chắn.
Thuốc bảo vệ thực vật trên vườn cam: các nguyên tắc chung
Chỉ dùng thuốc được phép, đúng đối tượng. Thuốc phải nằm trong danh mục được phép sử dụng theo quy định hiện hành và dùng đúng cho loại sâu bệnh ghi trên nhãn. Không dùng thuốc trôi nổi, không rõ nguồn gốc.
Đúng liều, đúng lúc, đúng cách. Pha đúng liều lượng hướng dẫn, phun khi sâu bệnh ở giai đoạn dễ trị, phun đúng kỹ thuật. Tăng liều không làm thuốc hiệu quả hơn mà làm tăng tồn dư và chi phí.
Tôn trọng thời gian cách ly. Mỗi loại thuốc có thời gian cách ly ghi trên nhãn, tức khoảng thời gian tối thiểu từ lần phun cuối đến khi thu hoạch. Thu hái trước thời hạn này là gây hại cho người ăn và cho uy tín cả vùng cam.
Bảo hộ người phun và môi trường. Người phun cần đồ bảo hộ; vỏ chai, bao bì thuốc thu gom đúng chỗ, không vứt xuống suối. Pha thuốc xa nguồn nước sinh hoạt.
Ưu tiên biện pháp tổng hợp. Vệ sinh vườn, tỉa cành, dùng giống sạch bệnh, bẫy và các biện pháp sinh học giúp giảm phụ thuộc vào thuốc. Đây là hướng mà các chương trình khuyến nông khuyến khích.
Mua cam sành đúng vụ: lời khuyên cho người mua
Cam sành chính vụ thường có vào khoảng cuối năm. Những lúc khác trong năm, cam trên thị trường có thể đến từ vùng khác, hoặc là cam bảo quản. Không có gì sai khi bán cam vùng khác, miễn là gọi đúng tên. Nếu bạn muốn mua đúng cam vùng này, hãy mua trong mùa, hỏi rõ vườn, xã, và ưu tiên nơi có thông tin rõ ràng.
Khi đến vùng cam vào mùa, bạn có thể thấy các điểm bán dọc quốc lộ 2 qua vùng Bắc Quang cũ, hoặc được giới thiệu vào thăm vườn. Mua trực tiếp từ người trồng giúp bạn hỏi được những điều cần biết: cam hái hôm nào, vườn có phun thuốc không, đã qua thời gian cách ly chưa. Người trồng cam tử tế không ngại trả lời.
Một số sản phẩm cam của vùng có nhãn hiệu, tem truy xuất nguồn gốc hoặc được công nhận theo các chương trình như OCOP. Đây là những thông tin hữu ích, nhưng không thay được việc nếm thử. Cam là quả tươi; chất lượng phụ thuộc vào từng lô, từng vườn.
Sau khi hái: bảo quản và gửi cam đi xa
Cam sành vỏ dày nên chịu vận chuyển tốt hơn nhiều loại quả khác, nhưng vẫn cần cẩn thận. Quả hái nên còn cuống ngắn, không bị dập, không hái lúc trời mưa vì vỏ ướt dễ thối khi đóng thùng. Người trồng thường để cam ráo vỏ ở nơi thoáng mát trước khi xếp vào thùng có lỗ thông hơi.
Khi nhận cam gửi về, mở thùng ngay, nhặt riêng những quả bị dập hay có đốm mềm để dùng trước, phần còn lại xếp thoáng ở nơi mát. Không nên để cả thùng kín nhiều ngày, hơi ẩm tích lại làm quả hỏng lây sang nhau. Cam để ngăn mát tủ lạnh giữ được lâu hơn nhưng nên lấy ra một lúc trước khi ăn cho dậy mùi.
Việc gửi cam qua dịch vụ vận chuyển ngày càng phổ biến. Người bán tử tế thường dặn rõ cam hái ngày nào, nên ăn trong bao lâu, và có chính sách xử lý khi quả hỏng do vận chuyển. Hỏi những điều này trước khi đặt giúp tránh hiểu lầm.
Trồng xen và chuyển đổi: những câu hỏi của vườn cam cũ
Khi vườn cam già hoặc bị bệnh nặng, người trồng đứng trước lựa chọn khó: trồng lại cam, chuyển sang cây có múi khác, chuyển sang cây hoàn toàn khác, hay trồng xen để giảm rủi ro. Không có câu trả lời chung. Trồng lại cam trên đất cũ có nguy cơ tái nhiễm bệnh nếu không xử lý tốt; chuyển cây khác thì mất kinh nghiệm tích luỹ nhiều năm với cây cam.
Một số hộ chọn trồng xen cây ngắn ngày hay cây lâm nghiệp trong thời gian chờ cây mới, để có thu nhập và giữ đất không bị xói. Một số khác chuyển một phần diện tích sang cây khác, giữ lại phần vườn tốt nhất. Các quyết định này nên dựa trên tư vấn của cán bộ khuyến nông, kinh nghiệm của các hộ đã làm trước và điều kiện cụ thể của mảnh đất.
Bài này không khuyên nên trồng gì. Điều đáng nói là người trồng cam vùng này đã trải qua nhiều chu kỳ được mất, và sự thận trọng khi mở rộng hay chuyển đổi là bài học được nhắc lại nhiều lần.
Cam trong đời sống vùng thung lũng
Ở vùng Bắc Quang cũ, mùa cam là mùa nhộn nhịp: người hái, người vận chuyển, người buôn, xe tải về thu mua. Nhiều gia đình con cái đi làm xa cũng tranh thủ về phụ thu hoạch. Tiền bán cam dùng cho việc học của con, sửa nhà, chuẩn bị Tết.
Cây cam cũng mở ra những cách làm ăn mới, như đón khách tham quan vườn, bán cam trực tuyến, làm sản phẩm chế biến từ cam. Những cách này phù hợp với hộ này mà không hợp với hộ khác; mỗi gia đình cân nhắc theo sức lao động, vốn và hoàn cảnh. Bài này không đánh giá cách nào là hướng đi đúng.
Với người ở xa, một thùng cam sành gửi từ quê là món quà mang theo cả mùa vụ và công sức của người trồng. Hiểu về cây cam giúp người mua quý hơn những quả cam vỏ sần ấy.
Câu hỏi thường gặp
Cam sành Hà Giang có vào mùa quanh năm không?
Không. Cam sành vùng Bắc Quang cũ có mùa thu hoạch chính vào khoảng cuối năm, kéo dài tới gần Tết. Ngoài mùa, cam trên thị trường có thể là cam vùng khác hoặc cam bảo quản.
Vỏ cam còn xanh có phải là cam chưa chín?
Không hẳn. Cam sành khi chín vỏ vẫn có thể xanh pha vàng. Hãy chọn quả nặng tay, vỏ hơi mềm khi bóp nhẹ, thơm mùi tinh dầu, và nếm thử nếu có thể.
Làm sao biết cam đã qua thời gian cách ly thuốc?
Người mua khó tự kiểm tra bằng mắt. Mua từ người trồng có thông tin rõ ràng, hỏi trực tiếp về việc phun thuốc, ưu tiên sản phẩm có truy xuất nguồn gốc. Rửa sạch vỏ trước khi bổ cũng là thói quen nên có.
Cam sành Hà Giang khác cam sành vùng khác ở điểm nào?
Cùng giống cam sành nhưng điều kiện đất, khí hậu, cách chăm và thời điểm thu hoạch khác nhau tạo nên khác biệt về vị và màu. Mỗi vùng có người thích riêng; nếm thử là cách so sánh thực tế nhất.
Có thể đến thăm vườn cam ở Bắc Quang không?
Một số hộ, hợp tác xã đón khách vào mùa cam. Hỏi qua cơ sở lưu trú hoặc người địa phương, báo trước khi đến, không tự ý vào vườn hay hái quả, và tôn trọng thời gian làm việc của chủ vườn.