Bán đặc sản vùng Hà Giang cũ trong chợ phiên thì gần như không cần giấy tờ, nhưng muốn vào cửa hàng, siêu thị, sàn thương mại điện tử hay bán cho khách ở xa, sản phẩm cần đi qua bốn lớp: cơ sở sản xuất đáp ứng an toàn thực phẩm, sản phẩm được tự công bố hoặc đăng ký theo quy định, bao bì có nhãn hàng hoá đúng, và quảng cáo không nói quá công dụng. Nếu dùng tên vùng như "Hà Giang", "Mèo Vạc", "Hoàng Su Phì" trên bao bì cho sản phẩm đã được bảo hộ nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận hay chỉ dẫn địa lý, còn phải tuân theo quy chế sử dụng của tổ chức quản lý.
Bài này viết cho hộ sản xuất, hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ đang làm chè Shan tuyết, cam sành, mật ong bạc hà, thịt treo, thảo quả, rượu ngô. Nội dung là nguyên lý và trình tự; điều kiện cụ thể của từng loại sản phẩm nên hỏi cơ quan quản lý an toàn thực phẩm và cơ quan quản lý nông nghiệp của tỉnh.
Vì sao đặc sản ngon vẫn khó ra khỏi núi
Vùng Hà Giang cũ có những sản phẩm mà người tiêu dùng cả nước biết tên: chè Shan tuyết từ những cây chè cổ thụ trên núi cao ở Hoàng Su Phì, Xín Mần, Vị Xuyên, Quản Bạ; cam sành Bắc Quang, Quang Bình; mật ong từ hoa bạc hà dại nở trên cao nguyên đá vào cuối năm; thịt lợn, thịt bò treo gác bếp; thảo quả dưới tán rừng. Chất lượng gốc tốt là lợi thế lớn.
Cái khó nằm ở khâu sau. Sản lượng nhỏ và phân tán, mỗi hộ một ít; chế biến thủ công nên chất lượng không đều giữa các mẻ; đường xa nên chi phí vận chuyển cao; bao bì sơ sài; thiếu giấy tờ để vào kênh bán hiện đại. Cùng lúc đó, hàng mang tên "Hà Giang" nhưng không có nguồn gốc từ Hà Giang xuất hiện nhiều trên mạng, làm khách mất lòng tin.
Giấy tờ không phải là thủ tục cho có. Chúng là cách để người mua ở xa, chưa từng lên núi, tin rằng gói chè này an toàn, đúng nguồn gốc, đúng như ghi trên bao bì. Hộ sản xuất làm đủ giấy tờ đang bán thứ mà hàng trôi nổi không bán được: sự tin cậy.
Bốn lớp giấy tờ, theo đúng trình tự
Trình tự dưới đây áp dụng chung cho thực phẩm bao gói sẵn; mỗi loại sản phẩm có thể có yêu cầu riêng:
- Đăng ký kinh doanh: hộ kinh doanh, hợp tác xã hoặc doanh nghiệp. Không có tư cách pháp lý thì không đứng tên được trên nhãn và hồ sơ công bố.
- Điều kiện an toàn thực phẩm của cơ sở sản xuất: nhà xưởng, dụng cụ, nguồn nước, người trực tiếp sản xuất. Tuỳ quy mô và loại hình, cơ sở cần giấy chứng nhận đủ điều kiện hoặc thuộc diện cam kết theo quy định; cơ sở sản xuất nhỏ lẻ được áp dụng hình thức đơn giản hơn.
- Tự công bố sản phẩm: với phần lớn thực phẩm thông thường, tổ chức, cá nhân tự công bố sản phẩm kèm kết quả kiểm nghiệm các chỉ tiêu an toàn tại phòng thử nghiệm được công nhận, nộp cho cơ quan quản lý hoặc đăng tải theo quy định. Một số nhóm sản phẩm phải đăng ký bản công bố.
- Nhãn hàng hoá: ghi đủ các nội dung bắt buộc như tên sản phẩm, thành phần, khối lượng, ngày sản xuất, hạn sử dụng, hướng dẫn bảo quản, tên và địa chỉ tổ chức chịu trách nhiệm, xuất xứ. Sau hợp nhất, địa chỉ in theo xã mới, tỉnh Tuyên Quang khi in lô bao bì mới.
Mã số mã vạch, tem truy xuất nguồn gốc không phải lúc nào cũng bắt buộc, nhưng siêu thị, sàn thương mại điện tử lớn thường yêu cầu. Hỏi kênh bán bạn nhắm tới trước khi in bao bì để khỏi in lại.
Từng sản phẩm có chỗ cần chú ý riêng
Chè Shan tuyết. Chất lượng phụ thuộc nhiều vào khâu chế biến: sao, vò, sấy. Ghi rõ loại chè (chè xanh, chè vàng, hồng trà, chè bánh), năm hoặc vụ thu hái. Đừng gắn mác "chè cổ thụ trăm năm" cho chè hái từ nương trồng mới; khách sành chè phân biệt được, và uy tín mất một lần là khó lấy lại.
Cam sành. Là nông sản tươi, thường không cần tự công bố như thực phẩm bao gói, nhưng bán qua siêu thị, xuất khẩu cần đáp ứng yêu cầu về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, truy xuất vùng trồng. Thu hoạch đúng độ chín, đóng thùng thông khí, vận chuyển nhanh.
Mật ong bạc hà. Mật ong dễ bị nghi ngờ pha trộn, nên hồ sơ kiểm nghiệm, độ ẩm, nguồn gốc đàn ong là điểm cộng lớn. Mật ong độ ẩm cao dễ lên men; bảo quản và đóng chai đúng cách. Không quảng cáo mật ong "chữa" bệnh gì.
Thịt treo, lạp xưởng. Là thực phẩm chế biến từ thịt, yêu cầu an toàn thực phẩm chặt hơn: nguồn thịt có kiểm dịch, khu chế biến sạch, xông khói và bảo quản đúng, hạn sử dụng thực tế. Hàng bán qua đường bưu điện cần đóng gói hút chân không hoặc tương đương.
Rượu ngô. Sản xuất rượu để bán phải có giấy phép sản xuất rượu theo quy mô; rượu bán ra phải đáp ứng chỉ tiêu an toàn, đặc biệt là hàm lượng methanol. Quảng cáo rượu bị hạn chế theo luật.
Tên vùng, nhãn hiệu tập thể, chỉ dẫn địa lý và OCOP
Một số sản phẩm của vùng Hà Giang cũ đã được bảo hộ dưới dạng nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận hoặc chỉ dẫn địa lý, gắn với tên vùng. Khi một tên đã được bảo hộ, chỉ những tổ chức, cá nhân đáp ứng quy chế sử dụng và được tổ chức quản lý cho phép mới được dùng tên đó trên sản phẩm cùng loại. Dùng tự do có thể vi phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Trước khi in tên vùng lên bao bì, hãy hỏi cơ quan quản lý khoa học công nghệ hoặc nông nghiệp của tỉnh, hội nghề nghiệp, hợp tác xã đầu mối xem sản phẩm của bạn có thuộc diện được bảo hộ không, điều kiện để được dùng là gì. Tham gia đúng quy chế giúp sản phẩm của bạn được hưởng uy tín chung của vùng.
Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP) đánh giá và xếp hạng sản phẩm theo bộ tiêu chí về tổ chức sản xuất, chất lượng, câu chuyện sản phẩm, khả năng phát triển thị trường. Nhiều sản phẩm của vùng Hà Giang cũ đã tham gia chương trình. OCOP là công cụ quảng bá và kết nối thị trường tốt, nhưng không thay thế được các giấy tờ an toàn thực phẩm bắt buộc.
Bán trên sàn thương mại điện tử và mạng xã hội
Bán qua mạng mở ra thị trường cả nước cho hộ ở thôn xa. Các sàn thương mại điện tử lớn thường yêu cầu người bán cung cấp đăng ký kinh doanh, giấy tờ an toàn thực phẩm, công bố sản phẩm với hàng thực phẩm. Theo quy định thuế hiện hành, sàn có thể khấu trừ, nộp thay thuế cho hộ, cá nhân bán hàng trên sàn; người bán vẫn nên giữ sổ để đối chiếu.
Bán qua mạng xã hội linh hoạt hơn nhưng rủi ro cũng nhiều hơn: khách khó tin, tranh chấp khó giải quyết. Đăng ảnh thật từ vườn chè, đàn ong, bếp treo thịt; giới thiệu người làm ra sản phẩm; nói rõ mùa vụ, ví dụ cam chỉ có vào cuối năm, mật ong bạc hà thu theo mùa hoa. Khách mua đặc sản trả tiền cho câu chuyện thật, và quay lại khi câu chuyện được giữ đúng.
Vận chuyển từ vùng cao là bài toán chi phí và thời gian. Gom đơn theo ngày cố định, gửi qua điểm giao nhận ở trung tâm xã, đóng gói chống va đập và chống ẩm. Hàng tươi như cam cần tính thời gian giao tối đa; hàng chế biến cần bao bì đủ kín cho chặng đường dài.
Quảng cáo đặc sản: nói đúng, đừng nói quá
Thực phẩm thông thường không được quảng cáo như thuốc, không được nói có tác dụng phòng, chữa bệnh. Những câu như "chè chữa tiểu đường", "mật ong trị dạ dày", "rượu bổ thận" có thể vi phạm quy định quảng cáo và làm mất uy tín khi bị phản ánh. Chè ngon, mật thơm, thịt treo đậm khói là đủ để nói.
Đừng dùng hình ảnh, câu chữ khiến người mua hiểu nhầm về nguồn gốc: ảnh cây chè cổ thụ trên núi cho chè nương đồi thấp, ảnh đàn ong trên đá cho mật ong mua lại từ nơi khác. Ở thị trường đặc sản, một lần bị phát hiện nói sai lan rất nhanh trong các cộng đồng mạng.
Thay vào đó, kể những gì có thật: ai làm, làm ở đâu, làm thế nào, mùa nào. Một đoạn video ngắn người dân hái chè sớm mai, sao chè trên chảo gang, đủ thuyết phục hơn mọi tính từ. Người mua ngày càng tìm những người làm thật, và sẵn lòng trả công xứng đáng cho sự minh bạch.
Hợp tác xã và liên kết: con đường cho hộ nhỏ
Một hộ trồng vài trăm cây chè, nuôi vài chục đàn ong khó tự đi hết bốn lớp giấy tờ, khó đáp ứng đơn hàng đều đặn cho siêu thị. Gom lại thành hợp tác xã hoặc liên kết với một doanh nghiệp thu mua, chế biến là cách nhiều hộ ở vùng Hà Giang cũ đã chọn. Hợp tác xã đứng tên cơ sở sản xuất, công bố sản phẩm, in bao bì chung; hộ thành viên tập trung làm ra nguyên liệu tốt.
Liên kết với doanh nghiệp cần hợp đồng rõ ràng về tiêu chuẩn nguyên liệu, giá hoặc cách tính giá, thời điểm thu mua, trách nhiệm khi một bên không thực hiện. Hợp đồng công bằng giữ được quan hệ lâu dài; hợp đồng ép giá hoặc bẻ kèo khi được mùa đều làm hỏng chuỗi.
Các chương trình hỗ trợ phát triển sản phẩm, xúc tiến thương mại, hội chợ của tỉnh là cơ hội cho hộ và hợp tác xã nhỏ ra mắt khách hàng mới. Hỏi ủy ban xã, hội nông dân, cơ quan nông nghiệp tỉnh để biết các đợt hỗ trợ đang mở.
Câu hỏi thường gặp
Bán chè Shan tuyết đóng gói trên mạng cần giấy tờ gì?
Cần tư cách kinh doanh (hộ kinh doanh, hợp tác xã hoặc doanh nghiệp), cơ sở sản xuất đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm theo quy mô, sản phẩm được tự công bố kèm kiểm nghiệm, và nhãn hàng hoá đúng quy định. Sàn thương mại điện tử có thể yêu cầu thêm.
Có được in chữ "Hà Giang" lên bao bì mật ong không?
Ghi xuất xứ, địa chỉ cơ sở là thông tin bắt buộc. Riêng việc dùng tên vùng như một nhãn hiệu cho sản phẩm đã được bảo hộ nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận hay chỉ dẫn địa lý phải theo quy chế của tổ chức quản lý. Hỏi trước khi in.
Sản phẩm OCOP có phải làm thủ tục an toàn thực phẩm nữa không?
Có. OCOP là chương trình đánh giá, xếp hạng để phát triển sản phẩm và thị trường, không thay thế điều kiện an toàn thực phẩm, công bố sản phẩm và nhãn hàng hoá bắt buộc theo luật.
Quảng cáo mật ong bạc hà tốt cho sức khoẻ có sao không?
Không được quảng cáo thực phẩm có tác dụng phòng, chữa bệnh. Bạn có thể mô tả nguồn gốc, mùa hoa, hương vị, cách bảo quản. Những câu khẳng định chữa bệnh có thể vi phạm quy định quảng cáo.
Hộ nhỏ chỉ có vài chục cân thịt treo mỗi năm có cần giấy chứng nhận không?
Tuỳ quy mô và cách bán. Cơ sở sản xuất nhỏ lẻ có thể thuộc diện cam kết thay cho giấy chứng nhận; bán qua siêu thị, sàn lớn thường cần đủ giấy tờ. Hỏi cơ quan quản lý an toàn thực phẩm cấp xã hoặc tỉnh để biết hình thức phù hợp.
Sau hợp nhất có phải in lại bao bì ghi tỉnh Hà Giang không?
Không cần huỷ bao bì đang có. Khi in lô bao bì mới, ghi địa chỉ theo xã mới, tỉnh Tuyên Quang để khớp với thông tin đăng ký. Bao bì cũ dùng hết theo kế hoạch bình thường.