Vải lanh là chất liệu truyền thống của người Mông ở Hà Giang cũ, dệt từ sợi vỏ cây lanh do chính gia đình trồng. Một tấm vải đi qua hàng chục công đoạn: trồng, tước vỏ, nối sợi, xe sợi, luộc và tẩy sợi, dệt, rồi vẽ hoa văn bằng sáp ong và nhuộm chàm. Làm đủ vải cho một chiếc váy có thể mất nhiều tháng công việc rảnh tay của người phụ nữ.
Mỗi dân tộc ở Hà Giang có trang phục riêng: váy xoè nhiều nếp của người Mông, áo ghép mảnh màu của người Lô Lô, khăn đỏ áo thêu của người Dao Đỏ, áo chàm giản dị của người Tày, sắc đỏ rực của người Pà Thẻn. Những bộ trang phục ấy chứa trong nó kỹ thuật, thẩm mỹ và cả lịch sử của từng cộng đồng.
Bài này kể quy trình làm vải lanh, giới thiệu trang phục của một số cộng đồng, và hướng dẫn cách nhận ra đồ dệt tay khi bạn muốn mua về làm kỷ niệm.
Từ cây lanh đến tấm vải: các công đoạn chính
Quy trình làm vải lanh truyền thống của người Mông có thể khác chút ít giữa các vùng, nhưng thường gồm những bước sau:
- Trồng lanh: cây lanh được gieo trên nương, sau vài tháng cây cao, thân thẳng thì cắt về phơi khô.
- Tước vỏ: bóc lớp vỏ ngoài thân cây thành từng sợi dài; đây là nguồn sợi để dệt.
- Nối sợi: phụ nữ Mông nối từng đoạn sợi ngắn thành sợi dài bằng tay, việc thường làm lúc đi đường, lúc ngồi chợ, lúc nghỉ trưa, nên hay thấy họ vừa đi vừa nối lanh.
- Xe sợi, luộc sợi: sợi được xe cho săn, rồi luộc nhiều lần với tro bếp hoặc nước có tính kiềm, giặt, phơi cho sợi mềm và trắng hơn.
- Dệt: sợi được dệt trên khung dệt thủ công thành những tấm vải khổ hẹp.
- Vẽ sáp ong: dùng dụng cụ nhỏ bằng đồng chấm sáp ong nóng chảy lên vải theo hoa văn; chỗ có sáp sẽ không ăn màu.
- Nhuộm chàm và tẩy sáp: nhúng vải vào thùng chàm nhiều lần, phơi, rồi đun để sáp tan, lộ ra hoa văn trắng trên nền chàm.
Sau đó vải mới được may, thêu, ghép thêm các dải vải màu để thành váy, áo, địu. Tất cả đều làm bằng tay, và ở nhiều gia đình, kỹ năng được mẹ truyền cho con gái từ khi còn nhỏ.
Vải lanh trong đời sống người Mông
Với người Mông, vải lanh không chỉ để mặc. Trong nhiều gia đình, những tấm vải lanh tự dệt được giữ cẩn thận, dùng trong các dịp quan trọng của đời người như cưới hỏi, tang ma. Người phụ nữ giỏi dệt lanh, khéo vẽ sáp ong được cộng đồng quý trọng; ngày trước, đó là một trong những điều nhà trai để ý khi đi hỏi vợ.
Hình ảnh phụ nữ Mông vừa đi đường vừa nối lanh là nét quen thuộc trên cao nguyên. Họ tranh thủ mọi lúc rảnh tay, vì công đoạn nối sợi tốn nhiều thời gian nhất. Chính vì tốn công như vậy mà nhiều người trẻ ngày nay chuyển sang mua vải in hoa văn sẵn ở chợ; váy làm từ vải công nghiệp nhẹ, rẻ, nhiều màu, giặt nhanh khô.
Ở một số nơi, các hợp tác xã dệt lanh được thành lập để giữ nghề và tạo thu nhập. Hợp tác xã dệt lanh ở Lùng Tám (Quản Bạ cũ) là một nơi được nhắc nhiều, nơi phụ nữ Mông cùng làm vải và may sản phẩm như khăn, túi, áo để bán cho khách. Du khách có thể đến xem quy trình và mua sản phẩm trực tiếp từ người làm.
Trang phục của người Mông
Bộ trang phục nữ của người Mông thường gồm áo, váy xoè, tạp dề phía trước, khăn đội đầu và xà cạp quấn chân. Váy xoè được xếp thành rất nhiều nếp nhỏ, khi đi lại các nếp mở ra như cánh hoa. Hoa văn trên váy là sự kết hợp giữa phần vẽ sáp ong nhuộm chàm, phần thêu và phần đắp vải màu.
Mỗi nhóm Mông có cách phối màu và hoa văn riêng. Mông Hoa nhiều màu rực, hoa văn dày đặc; Mông Trắng có phần váy lanh để màu tự nhiên; Mông Đen, Mông Xanh chuộng sắc chàm đậm. Trang phục nam thường giản dị hơn, áo ngắn, quần rộng ống, có khi kèm khăn, mũ, thắt lưng vải.
Trang sức bạc như vòng cổ, vòng tay, khuyên tai đi cùng trang phục trong ngày lễ, ngày Tết. Ngày nay nhiều người mặc trang phục truyền thống vào ngày chợ phiên, lễ hội, đám cưới; ngày thường đi làm nương, đi học thì mặc quần áo may sẵn cho tiện. Đó là chuyện bình thường, không có gì phải tiếc nuối thay họ.
Chiếc địu em bé là một món đồ đáng chú ý. Phụ nữ Mông thường làm địu rất công phu, thêu và đắp vải nhiều lớp, vì đó là vật gắn với đứa con suốt những năm đầu đời. Ở chợ phiên, bạn sẽ thấy nhiều bà mẹ địu con sau lưng bằng những chiếc địu như vậy, vừa đi chợ vừa trò chuyện, tay vẫn không ngừng nối lanh.
Hoa văn trên vải: đọc bằng mắt, hỏi bằng lời
Hoa văn trên trang phục đồng bào Hà Giang chủ yếu là hình học: hình xoắn ốc, hình thoi, hình tam giác, chữ thập, răng cưa, những ô vuông lồng vào nhau. Nhiều hoa văn được người làm giải thích là lấy cảm hứng từ thiên nhiên và đời sống như dấu chân con vật, bông hoa, ruộng bậc thang, con đường núi. Cách giải thích có thể khác nhau giữa các gia đình, các vùng.
Vì thế khi đọc một bài viết khẳng định chắc chắn "hoa văn này có nghĩa là thế này", bạn nên coi đó là một cách hiểu chứ không phải câu trả lời duy nhất. Nhiều phụ nữ Mông, Dao học hoa văn từ mẹ, từ bà bằng cách nhìn và làm theo, không nhất thiết kèm một ý nghĩa được gọi tên. Hoa văn đúng, đẹp, cân đối đã là giá trị.
Kỹ thuật tạo hoa văn cũng khác nhau giữa các cộng đồng. Người Mông dùng nhiều sáp ong và đắp vải; người Dao chủ yếu thêu chỉ màu trên nền chàm; người Lô Lô ghép mảnh vải màu thành hình; người Pà Thẻn dệt hoa văn ngay trên khung. Nhìn kỹ kỹ thuật, bạn sẽ phân biệt được trang phục của các cộng đồng tốt hơn là chỉ nhìn màu sắc.
Nếu có dịp ngồi xem một người phụ nữ thêu hoặc vẽ sáp, hãy hỏi về hoa văn bằng câu hỏi mở như "chị học cái này từ ai", "cái này gọi là gì". Đó là cách học từ người trong cuộc, và câu trả lời thường thú vị hơn mọi bài viết.
Trang phục của một số cộng đồng khác
Hà Giang cũ có nhiều cộng đồng, mỗi cộng đồng một bộ trang phục dễ nhận ra. Một vài nét chung để phân biệt khi đi chợ, đi lễ hội:
- Lô Lô: trang phục nữ ghép từ rất nhiều mảnh vải màu thành những hình tam giác, răng cưa, hoa văn đối xứng, tạo nên một tổng thể nhiều màu sắc và rất công phu.
- Dao Đỏ: khăn đội đầu màu đỏ, áo dài thêu chỉ đỏ, vàng, trắng, có hàng cúc bạc hoặc đồ trang sức bạc; phụ nữ Dao nổi tiếng với kỹ thuật thêu tỉ mỉ.
- Tày: áo dài hoặc áo cánh nhuộm chàm, ít hoa văn, khăn chàm; vẻ giản dị, kín đáo, hợp với đời sống thung lũng.
- Pà Thẻn: vải dệt có tông đỏ rực, hoa văn hình học, khăn đội đầu cũng đỏ; trong ngày hội, sắc đỏ ấy rất dễ nhận ra giữa đám đông.
- Giáy, Bố Y: áo cài vạt bên, màu xanh, chàm hoặc hồng nhạt, viền cổ tay và vạt áo bằng những dải vải màu.
Mỗi mô tả trên chỉ là nét chung, trong từng cộng đồng còn nhiều biến thể theo vùng, theo tuổi, theo dịp mặc. Hỏi chính người mặc là cách học nhanh nhất.
Phân biệt vải dệt tay và vải in công nghiệp khi mua
Ở chợ phiên và các cửa hàng lưu niệm, đồ dệt tay và đồ in công nghiệp bày cạnh nhau. Vài điểm giúp bạn nhận ra, dù không có gì thay được việc hỏi thẳng người bán:
| Điểm xem | Vải lanh dệt tay, vẽ sáp ong | Vải in công nghiệp |
|---|---|---|
| Mặt sau tấm vải | Hoa văn thấm qua, mặt sau gần giống mặt trước | Mặt sau nhạt hoặc trắng, hoa văn chỉ ở một mặt |
| Đường hoa văn | Có chỗ đậm nhạt, nét không đều tuyệt đối | Đều tăm tắp, lặp lại giống hệt nhau |
| Sờ tay | Hơi cứng, thô, có độ ráp của sợi | Mềm, trơn, có khi bóng |
| Mùi | Có mùi chàm nhẹ ở đồ mới nhuộm | Không mùi hoặc mùi hoá chất |
| Thời gian làm | Nhiều tuần đến nhiều tháng | Sản xuất hàng loạt |
Đồ dệt tay nhuộm chàm thường phai màu ở mấy lần giặt đầu. Giặt riêng bằng nước lạnh, không ngâm lâu, phơi trong bóng râm để màu bền hơn.
Mua đồ thủ công sao cho có lợi cho người làm
Nếu muốn mua một món đồ dệt tay làm kỷ niệm, cách tốt nhất là mua trực tiếp từ hợp tác xã, nhóm nghề hoặc gia đình đang làm. Bạn biết món đồ thật sự được làm ở đâu, và tiền đến tay người làm nhiều hơn. Hỏi người bán về các công đoạn, ai dệt, mất bao lâu; phần lớn người làm nghề vui lòng kể, và câu chuyện ấy làm món đồ có ý nghĩa hơn.
Đừng mặc cả quá mạnh với đồ thủ công. Một chiếc túi nhỏ bằng vải lanh có thể là kết quả của nhiều ngày làm việc. Nếu thấy mức giá cao hơn món in công nghiệp bên cạnh, đó là vì nó đáng như vậy. Ngược lại, nếu thấy món được quảng cáo là "dệt tay" mà giá rẻ bất thường, nhiều khả năng đó là vải in.
Một số trang phục, đồ vật có ý nghĩa nghi lễ trong cộng đồng, như những tấm vải dùng trong tang ma. Nếu người bán ngần ngại hoặc nói đó là đồ không bán, đừng nài ép. Và khi mua trang phục về mặc chụp ảnh, hãy mặc cho đúng cách, tránh những tư thế, cách phối có thể bị coi là giễu nhại văn hoá của người khác.
Nếu mua làm quà, nên kèm vài dòng giải thích món đồ được làm thế nào, của cộng đồng nào. Người nhận sẽ quý món quà hơn, và câu chuyện của người làm ra nó được kể tiếp. Đồ vải lanh cất trong tủ nên để nơi khô ráo, thỉnh thoảng mang ra phơi gió để tránh ẩm mốc.
Câu hỏi thường gặp
Cây lanh là cây gì?
Cây lanh mà người Mông trồng là một loại cây lấy sợi, thân thẳng, vỏ có sợi dai. Người dân trồng trên nương, cắt về phơi rồi tước vỏ làm sợi dệt vải. Việc trồng được quản lý theo quy định của địa phương và chỉ dùng để lấy sợi.
Làm một chiếc váy lanh mất bao lâu?
Tuỳ người làm và độ cầu kỳ của hoa văn, nhưng từ trồng lanh đến may xong một chiếc váy truyền thống thường mất nhiều tháng. Phần lớn thời gian nằm ở công đoạn nối sợi, dệt và vẽ sáp ong, đều làm bằng tay vào lúc rảnh việc nương.
Hợp tác xã dệt lanh Lùng Tám ở đâu?
Lùng Tám thuộc vùng Quản Bạ cũ, nay thuộc một xã mới của tỉnh Tuyên Quang sau sắp xếp năm 2025. Hỏi đường theo tên Lùng Tám là người dân chỉ được; nên hỏi trước nơi lưu trú về giờ mở cửa đón khách.
Vải nhuộm chàm có bị phai không?
Có, nhất là ở những lần giặt đầu tiên. Nên giặt riêng bằng nước lạnh, không dùng chất tẩy, không ngâm lâu và phơi trong bóng râm. Màu chàm sẽ ổn định dần sau vài lần giặt và lên màu đẹp hơn theo thời gian.
Du khách mặc trang phục dân tộc để chụp ảnh có sao không?
Nhiều nơi cho thuê trang phục để du khách chụp ảnh và người dân không phản đối. Điều cần giữ là mặc đúng cách, không chụp những tư thế phản cảm, không dùng trang phục nghi lễ, và không đăng ảnh kèm chú thích chế giễu.