Lễ hội của đồng bào ở Hà Giang cũ phần lớn gắn với nhịp nông nghiệp: đầu xuân cầu mùa, cầu phúc; cuối năm tạ ơn sau vụ thu hoạch. Những lễ hội được biết nhiều gồm Gầu Tào của người Mông, Lồng Tồng (xuống đồng) của người Tày, lễ cấp sắc của người Dao, lễ nhảy lửa của người Pà Thẻn, cùng phiên chợ Khâu Vai và các lễ hội văn hoá do địa phương tổ chức.
Thời gian tổ chức thường theo lịch âm và có thể khác nhau giữa các thôn, các dòng họ. Có lễ là việc của cả cộng đồng, mở cho khách đến xem; có lễ là việc riêng của gia đình, chỉ người được mời mới dự. Phân biệt được hai loại ấy là điều đầu tiên một du khách cần biết.
Bài này giới thiệu các lễ hội chính theo mùa, ý nghĩa của từng lễ theo cách hiểu của chính cộng đồng, và phép ứng xử khi bạn có dịp tham dự.
Gầu Tào: lễ hội đầu xuân của người Mông
Gầu Tào là lễ hội của người Mông, thường tổ chức vào dịp đầu xuân, trong những ngày tháng Giêng. Theo cách hiểu phổ biến, lễ do một gia đình đứng ra tổ chức để cầu phúc, cầu sức khoẻ, cầu con cái, hoặc để tạ ơn khi điều mong ước đã thành. Gia đình ấy thường tổ chức liên tục trong một số năm theo lời hứa của mình.
Trung tâm của lễ hội là một cây nêu cao dựng trên khoảng đất rộng, trên ngọn treo dải vải đỏ và các vật lễ. Sau phần nghi lễ do người có uy tín trong cộng đồng thực hiện, phần hội mở ra với thổi khèn, múa khèn, ném pao, đánh quay, kéo co, hát giao duyên. Người dân các thôn xung quanh kéo đến, mặc trang phục đẹp nhất, mang theo đồ ăn, rượu.
Ở nhiều nơi, lễ hội Gầu Tào ngày nay được chính quyền xã và các đoàn thể hỗ trợ tổ chức, có thêm thi đấu thể thao, biểu diễn văn nghệ. Du khách đến dịp đầu xuân có thể hỏi người địa phương xem nơi nào có Gầu Tào để đến dự phần hội; phần lễ nên đứng quan sát từ xa, không chen vào khu vực cây nêu khi đang làm lễ.
Các trò chơi trong Gầu Tào đều có ý nghĩa riêng. Ném pao, quả còn khâu bằng vải có tua, là trò chơi giao duyên của trai gái, ném qua ném lại để làm quen. Đánh quay bằng con quay gỗ là trò của thanh niên, đòi hỏi sức và độ chính xác. Đứng xem một lúc, bạn sẽ thấy những trò tưởng đơn giản ấy được người chơi coi trọng như một cuộc thi tài thật sự.
Lồng Tồng: lễ xuống đồng của người Tày
Lồng Tồng, nghĩa là xuống đồng, là lễ hội của người Tày ở các thung lũng như Vị Xuyên, Bắc Quang, Quang Bình, Bắc Mê cũ, thường tổ chức vào tháng Giêng âm lịch, trước khi bắt đầu mùa vụ mới. Lễ hội thể hiện mong muốn mưa thuận gió hoà, mùa màng tươi tốt, và là dịp cả bản cùng vui sau những ngày Tết.
Phần lễ thường diễn ra ở một thửa ruộng hoặc bãi đất chung của bản, có mâm lễ với xôi ngũ sắc, gà, rượu, bánh. Sau lễ là phần hội với tung còn, kéo co, đẩy gậy, đánh cầu lông gà, hát then, hát cọi. Ném còn qua vòng tròn trên đỉnh cây cao là trò chơi được nhiều người chờ đợi nhất, vừa thi tài vừa là dịp trai gái trêu nhau.
Lồng Tồng là lễ hội mở, du khách có thể tham gia các trò chơi nếu được mời. Đây là dịp tốt để nghe hát then, đàn tính trong không khí tự nhiên, không phải trên sân khấu. Thời gian cụ thể khác nhau giữa các bản, có nơi mỗi năm một lần, có nơi lâu hơn mới tổ chức lớn, nên cần hỏi trước.
Lễ cấp sắc của người Dao
Lễ cấp sắc là nghi lễ quan trọng trong đời người đàn ông Dao. Theo quan niệm của cộng đồng, người đàn ông chỉ được coi là trưởng thành, được tham gia đầy đủ các việc của dòng họ và cộng đồng khi đã qua lễ cấp sắc. Lễ do các thầy cúng trong cộng đồng thực hiện, kéo dài nhiều ngày, có nhiều nghi thức, bài hát, điệu múa riêng.
Lễ cấp sắc thường tổ chức vào cuối năm hoặc đầu năm, khi mùa vụ đã xong, gia đình có thời gian và lương thực. Chi phí cho lễ khá lớn vì phải mời thầy, mời họ hàng, làm lễ vật, nên nhiều gia đình phải chuẩn bị trong nhiều năm, đôi khi tổ chức chung cho nhiều người trong dòng họ.
Đây là nghi lễ mang tính gia đình và dòng họ, không phải lễ hội công cộng. Du khách chỉ nên dự khi được gia đình mời, và khi dự phải theo hướng dẫn: ngồi đúng chỗ, không chụp ảnh khi chưa được phép, không bình luận hay cười đùa trong lúc làm lễ. Muốn tìm hiểu kỹ hơn, có thể xem tư liệu ở bảo tàng hoặc các ấn phẩm nghiên cứu về văn hoá người Dao.
Nhảy lửa của người Pà Thẻn
Người Pà Thẻn ở Quang Bình và Bắc Quang cũ có lễ nhảy lửa, thường được tổ chức vào dịp cuối năm hoặc đầu năm, sau mùa thu hoạch. Theo quan niệm của cộng đồng, lễ là dịp tạ ơn sau một năm làm ăn, cầu cho năm mới mùa màng tốt, người và gia súc khoẻ mạnh, xua đi những điều không may.
Lễ diễn ra vào buổi tối. Một đống lửa lớn được đốt từ củi, khi cháy thành than hồng thì thầy cúng làm lễ, sau đó các chàng trai lần lượt nhảy vào đống than bằng chân trần, tung than lên, đi qua lại trong tiếng trống, tiếng chiêng. Người trong cộng đồng tin rằng những người được chọn nhảy lửa đang ở trong trạng thái đặc biệt của nghi lễ.
Nhảy lửa thường được các bài viết du lịch mô tả như một màn "biểu diễn kỳ bí". Cách nhìn ấy bỏ qua ý nghĩa thật của nó với người Pà Thẻn: đây là nghi lễ của cộng đồng, gắn với niềm tin và sự gắn kết của bản làng. Nếu được dự, hãy đứng ở vị trí ban tổ chức chỉ định, giữ khoảng cách an toàn với đống lửa, không chiếu đèn flash vào người đang nhảy, và tuyệt đối không bắt chước.
Lễ hội văn hoá do địa phương tổ chức
Bên cạnh các lễ hội truyền thống của từng cộng đồng, những năm qua tỉnh Hà Giang cũ và các huyện thường tổ chức các lễ hội văn hoá du lịch. Được nhắc nhiều nhất là lễ hội hoa tam giác mạch vào mùa thu, khi hoa nở trên cao nguyên, cùng các tuần văn hoá, ngày hội văn hoá các dân tộc, các hội thi thổi khèn, hát dân ca, trình diễn trang phục.
Những sự kiện này có sân khấu, chương trình, lịch công bố trước, nên du khách dễ lên kế hoạch hơn. Chúng tạo cơ hội để các đội văn nghệ của thôn, xã biểu diễn, để nông sản và đồ thủ công được giới thiệu, và để khách biết đến văn hoá vùng cao. Từ khi Hà Giang hợp nhất vào tỉnh Tuyên Quang, việc tổ chức các sự kiện này do chính quyền tỉnh mới và các xã quyết định, nên tên gọi, quy mô, thời gian có thể thay đổi so với những năm trước.
Điều nên nhớ là lễ hội do địa phương dàn dựng khác với nghi lễ truyền thống trong thôn bản. Ở sân khấu, các tiết mục được biên đạo cho người xem; trong thôn, nghi lễ diễn ra theo cách của cộng đồng, không cần khán giả. Hai thứ đều có giá trị, nhưng đừng lẫn cái này thành cái kia khi kể lại.
Lịch lễ hội theo mùa: nên hiểu như thế nào
Bảng dưới tóm tắt thời gian thường gặp. Đây là khoảng mùa, không phải ngày cố định; thời gian cụ thể phụ thuộc từng thôn, từng năm, và thông báo của địa phương:
| Lễ hội | Cộng đồng | Thời gian thường gặp | Tính chất |
|---|---|---|---|
| Gầu Tào | Mông | Tháng Giêng âm lịch, đầu xuân | Do gia đình đứng ra, có phần hội mở |
| Lồng Tồng (xuống đồng) | Tày | Tháng Giêng âm lịch | Lễ hội của bản, mở cho khách |
| Chợ Khâu Vai | Nhiều dân tộc ở Mèo Vạc cũ | Quanh ngày 27 tháng 3 âm lịch | Lễ hội lớn, rất đông khách |
| Cấp sắc | Dao | Cuối năm hoặc đầu năm | Nghi lễ gia đình, dòng họ |
| Nhảy lửa | Pà Thẻn | Cuối năm hoặc đầu năm, sau mùa vụ | Nghi lễ cộng đồng, có thể đón khách |
| Tết riêng của từng dân tộc | Mông và một số cộng đồng khác | Cuối năm âm lịch | Sinh hoạt gia đình, thôn bản |
Ngoài các lễ hội truyền thống, địa phương còn tổ chức những lễ hội văn hoá du lịch như lễ hội hoa tam giác mạch vào mùa thu. Đó là sự kiện do chính quyền tổ chức, khác với nghi lễ truyền thống của các cộng đồng.
Phép ứng xử khi dự lễ hội của đồng bào
Phân biệt phần lễ và phần hội. Phần lễ là lúc thầy cúng, người cao tuổi làm nghi thức; nên đứng xa, giữ yên lặng, không chụp ảnh nếu chưa được phép. Phần hội là lúc vui chơi chung, có thể tham gia khi được mời.
Không tự ý chạm vào đồ lễ. Cây nêu, mâm lễ, đồ dùng của thầy cúng là vật thiêng với cộng đồng. Đừng sờ, đừng dựa vào, đừng đặt đồ của mình lên.
Ăn mặc kín đáo. Lễ hội là dịp người dân mặc đẹp nhất. Du khách mặc gọn gàng, kín đáo thể hiện sự tôn trọng, nhất là khi đến gần khu vực làm lễ.
Uống rượu có chừng mực. Được mời rượu là sự hiếu khách. Nhận một chén, cảm ơn, rồi có thể từ chối khéo những chén sau. Không lái xe sau khi uống.
Kể lại đúng. Khi đăng ảnh, viết về lễ hội, tránh những chữ như "kỳ dị", "mê tín", "man rợ". Hãy nói đúng tên lễ, đúng cộng đồng, và ý nghĩa mà chính người dân giải thích.
Câu hỏi thường gặp
Lễ hội Gầu Tào tổ chức ở đâu?
Gầu Tào được tổ chức ở nhiều thôn có người Mông sinh sống, do một gia đình đứng ra tổ chức hoặc do xã hỗ trợ. Không có một địa điểm cố định cho cả vùng; muốn dự nên hỏi người địa phương vào dịp tháng Giêng xem nơi nào tổ chức năm đó.
Du khách có được dự lễ cấp sắc của người Dao không?
Lễ cấp sắc là nghi lễ của gia đình và dòng họ, nên chỉ người được mời mới dự. Nếu được mời, hãy theo đúng hướng dẫn của gia chủ, xin phép trước khi chụp ảnh và giữ yên lặng trong suốt các nghi thức.
Lễ nhảy lửa có nguy hiểm cho người xem không?
Người xem đứng ở khoảng cách do ban tổ chức chỉ định thì an toàn. Than hồng có thể bắn ra khi người nhảy tung than, nên không đứng sát, không cho trẻ em lại gần và không bao giờ tự ý bước vào khu vực đống lửa.
Lễ hội ở Hà Giang có thu phí vào cửa không?
Lễ hội truyền thống ở thôn bản thường không bán vé. Một số sự kiện văn hoá du lịch do địa phương tổ chức có thể có khu vực biểu diễn riêng. Hãy theo thông báo của ban tổ chức năm đó thay vì thông tin cũ trên mạng.
Làm sao biết lịch lễ hội năm nay?
Lịch lễ hội truyền thống theo âm lịch và tuỳ từng thôn, nên cách chắc nhất là hỏi chủ nơi lưu trú, cán bộ văn hoá xã hoặc theo dõi thông báo của chính quyền tỉnh Tuyên Quang về các sự kiện văn hoá du lịch trong năm.
Hát then có được biểu diễn trong lễ hội không?
Có. Trong lễ Lồng Tồng và nhiều dịp vui của người Tày, hát then với đàn tính là phần quen thuộc của phần hội. Ngoài ra, then còn được thực hành trong các nghi lễ của gia đình, khi đó nên nghe với sự tôn trọng như các nghi lễ khác.