Khèn Mông là nhạc cụ hơi gồm sáu ống trúc hoặc tre cắm xuyên qua một bầu gỗ, mỗi ống có lưỡi gà bằng đồng; người thổi thổi hơi qua một ống thổi gắn ở bầu và bịt lỗ bấm để tạo giai điệu. Người Mông vừa thổi vừa múa, nên khèn vừa là nhạc cụ vừa là đạo cụ múa.
Với người Mông ở Hà Giang cũ, tiếng khèn có mặt ở những thời khắc quan trọng nhất: ngày Tết, ngày hội, lúc trai gái tìm hiểu nhau, và cả trong tang lễ để tiễn người đã khuất. Người Mông thường nói tiếng khèn là tiếng nói, vì nhiều bài khèn được thổi theo lời, người trong cộng đồng nghe giai điệu mà hiểu được ý.
Bài này giải thích cấu tạo cây khèn, cách làm và cách thổi, những dịp tiếng khèn vang lên, và điều nên biết khi bạn được nghe khèn ở chợ phiên, lễ hội hay trong một ngôi nhà Mông.
Cấu tạo cây khèn Mông
Một cây khèn Mông có ba phần chính. Phần bầu khèn làm bằng gỗ, thường đẽo từ một khúc gỗ nhẹ, khoét rỗng bên trong, hai nửa ghép lại rồi bó chặt bằng đai. Một đầu bầu kéo dài thành ống thổi. Sáu ống khèn bằng trúc hoặc tre, dài ngắn khác nhau, xuyên qua bầu theo hai hàng; phần ống nằm trong bầu có khoét lỗ và gắn lưỡi gà.
Lưỡi gà là bộ phận quyết định tiếng khèn, làm từ lá đồng mỏng được đập, cắt, mài cho đến khi rung đúng cao độ mong muốn. Người làm khèn giỏi chỉnh lưỡi gà bằng tai, thổi thử nhiều lần, mài thêm một chút, thổi lại. Một lưỡi gà lệch có thể làm cả cây khèn nghe chênh phô.
Trên mỗi ống khèn có lỗ bấm. Khi ngón tay bịt lỗ, luồng hơi đi qua lưỡi gà làm nó rung và ống phát ra âm thanh; khi mở lỗ, ống im lặng. Người thổi có thể vừa thổi vừa hút hơi, nên tiếng khèn có thể kéo liên tục mà không phải ngắt để lấy hơi. Âm thanh khèn trầm, ấm, có nhiều âm vang lên cùng lúc, nghe như một dàn nhạc nhỏ.
Kích thước khèn không giống nhau. Có những cây khèn nhỏ, ống ngắn, tiếng cao, dùng cho thiếu niên tập thổi hoặc cho những bài vui; có những cây khèn lớn, ống dài quá đầu người, tiếng trầm, dùng trong nghi lễ. Mỗi người thổi khèn lâu năm thường có cây khèn quen tay của riêng mình, giữ gìn cẩn thận, treo ở chỗ khô ráo trong nhà, tránh để ống tre bị nứt vì khói và hơi nóng bếp lửa.
Làm khèn: nghề của những người thợ hiếm
Làm khèn là nghề đòi hỏi tay nghề cao và đôi tai tốt, nên mỗi vùng chỉ có một số người làm được. Những thợ khèn giỏi ở cao nguyên thường được biết tên trong cả vùng, người các xã xa tìm đến đặt khèn. Nghề thường được truyền trong gia đình, cha truyền con, hoặc thầy truyền trò qua nhiều năm học việc.
Nguyên liệu phải chọn kỹ: tre trúc phải đủ già, thẳng, thành ống đều, phơi khô đúng cách để không nứt. Gỗ làm bầu phải nhẹ, ít cong vênh. Đồng làm lưỡi gà phải có độ đàn hồi phù hợp. Có những nguyên liệu phải đi rừng xa mới tìm được, và việc chọn sai một khâu có thể làm hỏng cả cây khèn sau nhiều ngày công.
Ngày nay việc làm khèn gặp hai khó khăn: số người trẻ muốn học nghề ít đi, và nguyên liệu tốt khó tìm hơn. Một số thợ đã nhận dạy nghề trong các chương trình bảo tồn, mở lớp cho thanh niên trong xã. Bạn có thể gặp những cây khèn nhỏ làm để bán cho khách; chúng thường làm đơn giản hơn, dùng làm kỷ niệm hơn là để biểu diễn.
Múa khèn: thổi và múa cùng lúc
Điều làm khèn Mông khác nhiều nhạc cụ khác là người thổi không đứng yên. Họ vừa thổi vừa nhún, xoay, bước theo vòng, có khi xoay tròn liên tục, cúi thấp người, thậm chí nhào lộn mà tiếng khèn vẫn không đứt. Các động tác ấy đòi hỏi sức bền, sự dẻo dai và hơi thở được luyện nhiều năm.
Múa khèn có nhiều dạng. Có kiểu múa chậm, trang nghiêm, dùng trong nghi lễ. Có kiểu múa vui, nhanh, dùng trong ngày hội, ngày Tết, để trai làng thể hiện tài năng trước các cô gái. Trong các lễ hội hay hội diễn văn nghệ, múa khèn thường được dàn dựng thành tiết mục đông người, có khi kết hợp với múa của các cô gái cầm ô, cầm khăn.
Nếu bạn xem múa khèn ở lễ hội, hãy chú ý đến cách người thổi giữ nhịp với những người xung quanh. Trong một nhóm thổi khèn, mỗi người có vai trò riêng, có người dẫn, có người theo. Sự ăn ý ấy không đến từ một buổi tập, mà từ những năm cùng lớn lên, cùng thổi khèn ở chợ, ở đám, ở Tết.
Với thiếu niên Mông, múa khèn còn là một cách khẳng định mình. Một chàng trai thổi khèn hay, múa giỏi được cả thôn biết tiếng, được các cô gái để ý, được mời đi thổi ở nhiều nơi. Vì thế dù đời sống thay đổi, vẫn có những cậu bé mười mấy tuổi theo ông, theo chú ra bãi đất sau nhà tập khèn mỗi chiều.
Tiếng khèn trong những dịp nào
Tiếng khèn đi cùng người Mông qua nhiều dịp trong đời sống. Một số dịp thường gặp:
- Ngày Tết và đầu xuân: thanh niên mang khèn đi chơi Tết, thổi khèn ở sân nhà, ở bãi đất rộng, trong các cuộc vui của cả thôn.
- Lễ hội: lễ hội Gầu Tào, chợ Khâu Vai, các lễ hội văn hoá do địa phương tổ chức đều có phần thổi khèn, múa khèn.
- Tìm hiểu, giao duyên: chàng trai dùng tiếng khèn để gửi lời đến cô gái; nhiều bài khèn có lời mà người trong cộng đồng hiểu được.
- Tang lễ: tiếng khèn là phần quan trọng trong nghi thức tiễn đưa người đã khuất theo tập quán của người Mông, do những người thổi khèn được cộng đồng tin cậy đảm nhận.
- Chợ phiên: đôi khi ở góc chợ, một người thổi khèn chỉ vì vui, vì gặp bạn, không cần sân khấu.
Vì tiếng khèn gắn với tang lễ, trong một số cộng đồng có những bài, những lúc không được thổi tuỳ tiện ở nhà. Khi được mời thổi thử một cây khèn, nên hỏi trước có phù hợp không.
Tiếng khèn trong tang lễ: nghe với sự tôn trọng
Trong tang lễ của người Mông, tiếng khèn cùng với tiếng trống được coi như lời dẫn đường, đưa người đã khuất về với tổ tiên theo quan niệm của cộng đồng. Bài khèn tang có những đoạn kể về cuộc đời, về đường đi, về lời từ biệt. Người thổi khèn trong tang lễ phải học thuộc nhiều bài và hiểu nghi thức, nên đó là vai trò được kính trọng.
Nếu bạn đi qua một thôn và nghe tiếng khèn, tiếng trống kéo dài không dứt, rất có thể đó là nhà đang có tang. Đó không phải dịp để tìm đến xem hay chụp ảnh. Hãy đi qua lặng lẽ, giảm tốc độ xe, không bóp còi, không dừng lại tò mò trước cổng nhà.
Một số video quay cảnh tang lễ người Mông được đăng lên mạng với tiêu đề kiểu "phong tục kỳ lạ" là ví dụ cho cách tiếp cận sai. Với gia đình có người mất, đó là những ngày đau buồn nhất. Tôn trọng nỗi đau ấy quan trọng hơn mọi thước phim. Nếu thật sự muốn hiểu về nghi thức tang lễ, sách nghiên cứu văn hoá dân gian và lời kể của người trong cộng đồng khi họ sẵn lòng chia sẻ là nguồn phù hợp hơn.
Giữ tiếng khèn: câu lạc bộ, lớp học và người trẻ
Như nhiều loại hình âm nhạc dân gian, khèn Mông chịu sức ép từ đời sống hiện đại. Thanh niên có điện thoại, có loa, có nhạc trẻ; nhiều người đi làm xa, không còn thời gian học khèn với ông, với cha. Ở một số thôn, số người thổi khèn giỏi đếm trên đầu ngón tay, phần lớn đã lớn tuổi.
Để giữ tiếng khèn, nhiều nơi trên cao nguyên đã thành lập câu lạc bộ khèn, mở lớp truyền dạy cho thiếu niên, tổ chức thi thổi khèn trong các ngày hội. Một số trường học ở vùng cao đưa khèn vào hoạt động ngoại khoá. Những đội khèn của thôn, của xã tham gia biểu diễn ở lễ hội, ở các sự kiện du lịch, vừa có thêm thu nhập vừa có lý do để luyện tập.
Du lịch có thể giúp giữ khèn nếu làm đúng cách: khách được nghe khèn trong khung cảnh phù hợp, người thổi được trả công xứng đáng, và nội dung biểu diễn không bị bóp méo cho vừa thị hiếu. Bạn có thể góp phần bằng cách xem biểu diễn có trả tiền, mua một cây khèn từ chính thợ làm, và kể lại đúng về khèn khi về nhà.
Nghe và chụp ảnh múa khèn cho đúng cách
Nghe trọn một bài. Một bài khèn có mở đầu, phát triển, kết thúc. Đứng nghe đến hết trước khi rời đi là cách tôn trọng người thổi, cũng là cách để bạn thật sự nghe được khèn chứ không chỉ quay vài giây.
Hỏi trước khi quay phim cận cảnh. Trong các buổi biểu diễn có tổ chức, chụp ảnh thường được phép. Trong sinh hoạt tự nhiên ở chợ, ở nhà, hãy hỏi người thổi một câu trước khi giơ máy.
Không giật lấy khèn để thổi thử. Khèn là đồ quý, có cây là của ông bà để lại. Nếu chủ khèn mời thổi thử thì cầm cẩn thận, thổi nhẹ, trả lại bằng hai tay.
Tránh xa khu vực nghi lễ. Nếu tiếng khèn đến từ một đám tang hay một lễ cúng, đừng tìm đến. Lễ hội công cộng mới là nơi dành cho khách nghe khèn.
Trả công cho người biểu diễn. Khi xem đội khèn biểu diễn ở homestay, điểm du lịch cộng đồng, hãy trả đúng mức đã thoả thuận hoặc góp vào hòm ủng hộ nếu có. Đó là cách thiết thực để người thổi khèn có thêm lý do giữ nghề và dạy lại cho lớp sau.
Câu hỏi thường gặp
Khèn Mông có mấy ống?
Khèn Mông phổ biến có sáu ống trúc hoặc tre, dài ngắn khác nhau, cắm xuyên qua bầu gỗ. Mỗi ống có lưỡi gà bằng đồng bên trong bầu và lỗ bấm bên ngoài. Sáu ống cho phép người thổi tạo giai điệu và hoà âm cùng lúc.
Học thổi khèn Mông có khó không?
Khó, vì vừa phải điều khiển hơi thở liên tục, vừa bấm lỗ chính xác, lại thường phải múa cùng lúc. Người Mông học từ nhỏ qua nhiều năm. Du khách có thể thử thổi vài âm nếu được mời, nhưng thổi thành bài là chuyện của người luyện lâu năm.
Có thể mua khèn Mông làm kỷ niệm ở đâu?
Ở chợ phiên và một số điểm du lịch trên cao nguyên có bán khèn cỡ nhỏ làm kỷ niệm. Nếu muốn một cây khèn thổi được thật, nên hỏi người địa phương để tìm đến thợ làm khèn, và chấp nhận rằng khèn tốt cần thời gian làm.
Vì sao người Mông nói tiếng khèn là tiếng nói?
Vì nhiều bài khèn được thổi theo lời. Tiếng Mông có nhiều thanh điệu, và người thổi tạo giai điệu theo thanh điệu của câu nói, nên người trong cộng đồng quen nghe có thể hiểu ý bài khèn đang nói gì, như nghe một câu chuyện.
Khi nào có thể nghe khèn Mông ở Hà Giang?
Dịp dễ nghe nhất là các lễ hội đầu xuân, Tết của người Mông, chợ Khâu Vai, các lễ hội văn hoá du lịch do địa phương tổ chức. Một số homestay, điểm du lịch cộng đồng cũng có đội khèn biểu diễn cho khách theo đặt trước.