Khi đến bản làng ở Hà Giang cũ, những phép ứng xử quan trọng nhất là chào hỏi trước khi hỏi việc, xin phép trước khi chụp ảnh người, không vào nhà khi thấy dấu hiệu kiêng trước cửa, không chạm vào khu vực thờ cúng, và không cho tiền, cho kẹo trẻ em tuỳ tiện. Phần lớn những điều này giống phép lịch sự ở bất cứ đâu, chỉ khác ở vài dấu hiệu riêng mà người ngoài chưa quen.
Mỗi dân tộc, mỗi dòng họ, mỗi gia đình có điều kiêng riêng, không ai thuộc hết được. Nguyên tắc chung là quan sát, hỏi, và làm theo chủ nhà. Người dân vùng cao thường rất rộng lượng với khách không biết, miễn là khách tỏ ra tôn trọng.
Bài này gom những điều thực tế nhất: từ lúc bước vào đầu bản, vào nhà, ngồi mâm cơm, đến khi chào ra về, kèm những chuyện thường gây hiểu lầm giữa khách và người dân.
Bước vào bản: chào hỏi và giới thiệu
Khi đi bộ hoặc đi xe vào một bản, hãy giảm tốc độ, tắt nhạc, không rồ ga. Đường trong bản là nơi trẻ con chơi, gà lợn đi lại, người già ngồi sưởi nắng. Gặp người dân, một cái gật đầu, một câu chào bằng tiếng phổ thông, hoặc một câu chào bằng tiếng địa phương nếu bạn học được, là đủ để mở đầu.
Nếu muốn hỏi đường, hỏi chuyện, hãy giới thiệu mình là ai, từ đâu đến, đến để làm gì. Người vùng cao, nhất là người lớn tuổi, thường dè dặt với người lạ; khi biết rõ bạn là khách du lịch, đang ở homestay nhà ai, họ sẽ cởi mở hơn nhiều. Có người dẫn đường địa phương đi cùng là cách dễ nhất để được đón tiếp.
Đừng tự ý đi vào sân, vào vườn, vào nương nhà người khác dù cổng không đóng. Ở nhiều bản, cổng mở là thói quen, không phải lời mời. Ruộng bậc thang, nương ngô, ruộng hoa cũng là tài sản của từng gia đình; muốn bước vào chụp ảnh, hãy hỏi chủ ruộng, và trả phí nếu họ đề nghị.
Giờ giấc cũng quan trọng. Sáng sớm là lúc người dân lên nương, cho gia súc ăn; trưa là lúc nghỉ; chiều muộn là lúc nấu cơm. Đến hỏi chuyện vào giờ trưa hay giờ cơm tối dễ làm phiền. Nếu muốn trò chuyện lâu, đầu giờ chiều hoặc những ngày nông nhàn là lúc người ta thoải mái hơn.
Những dấu hiệu kiêng cần nhận ra
Cành lá cắm ở cổng hoặc trước cửa. Ở nhiều cộng đồng vùng cao, một cành cây xanh, bó lá, hoặc vật đánh dấu cắm ở cổng là dấu hiệu nhà đang có việc kiêng, như có người ốm, có trẻ mới sinh, đang làm lễ. Thấy dấu hiệu ấy thì không vào, kể cả khi đã hẹn trước.
Có tiếng khèn, tiếng trống kéo dài. Đó thường là dấu hiệu nhà có tang hoặc có lễ lớn. Đi qua lặng lẽ, không dừng lại tò mò, không chụp ảnh.
Cây cổ thụ, khu rừng, gò đất được rào hoặc cắm vật lạ. Nhiều bản có khu rừng, cây cổ thụ được cộng đồng coi là nơi linh thiêng của bản. Không chặt cây, không bẻ cành, không đi vệ sinh, không xả rác ở đó.
Chủ nhà ngần ngại khi bạn hỏi vào một khu vực. Khi chủ nhà ngập ngừng, nói vòng vo hoặc đổi chủ đề, có thể khu vực đó không dành cho khách. Đừng hỏi lại lần thứ hai.
Phụ nữ mới sinh và trẻ sơ sinh. Ở một số cộng đồng, người lạ không vào nhà có phụ nữ mới sinh trong một thời gian nhất định sau sinh. Đây vừa là tập quán vừa là cách giữ cho mẹ và bé tránh lây bệnh. Nếu chủ nhà nói trong nhà có em bé mới sinh, hãy gửi lời chúc từ ngoài cổng.
Trong nhà: chỗ ngồi, bếp lửa và gian thờ
Khi được mời vào nhà, nhìn xem chủ nhà chỉ chỗ nào cho khách ngồi. Trong nhà người Mông, gian giữa thường có nơi thờ cúng tổ tiên; người Dao, người Tày cũng có bàn thờ ở vị trí trang trọng. Không ngồi quay lưng một cách vô ý vào bàn thờ, không đặt mũ, túi, giày lên đó, không chạm vào đồ lễ treo trên vách.
Bếp lửa là trung tâm của ngôi nhà, cũng là nơi có những điều kiêng riêng ở một số cộng đồng, như không gác chân lên kiềng bếp, không đốt rác, đốt đồ lạ vào bếp. Nếu muốn hơ tay sưởi ấm, cứ ngồi gần bếp, nhưng đừng tự ý cời lửa, thêm củi khi chưa được chủ nhà mời.
Nếu không chắc một việc có nên làm hay không, cứ hỏi. Một câu hỏi như "ở đây có điều gì khách nên tránh không ạ" ngay khi đến homestay thường được chủ nhà đánh giá cao, và họ sẽ chủ động nhắc bạn những điều cần biết trong nhà mình.
Phòng ngủ của gia đình là không gian riêng. Ở homestay, khách thường ngủ ở gác hoặc khu riêng; đừng mở cửa các phòng khác khi chưa được mời. Nếu đi cùng trẻ nhỏ, nhắc con không chạy nhảy, leo trèo lên gác ngô, vì gác thường chỉ chịu tải ngô chứ không chịu tải người.
Mâm cơm và chén rượu cùng chủ nhà
Được ngồi chung mâm cơm với chủ nhà là sự đón tiếp thân tình. Thường người cao tuổi hoặc chủ nhà cầm đũa trước, khách chờ được mời rồi mới ăn. Món ăn có thể lạ với bạn, như mèn mén, canh rau cải, thịt treo; thử một ít và khen một câu thật lòng là đủ, không ai ép bạn ăn hết những món không quen.
Rượu ngô thường có mặt trong bữa cơm đãi khách. Người địa phương mời rượu để thể hiện sự hiếu khách, và việc uống cùng nhau là cách làm quen. Bạn có thể nhận một chén, nâng lên mời lại chủ nhà, uống một ít. Nếu không uống được, nói rõ ngay từ đầu, viện lý do sức khoẻ hoặc phải lái xe; người dân thường thông cảm.
Đừng uống để "chứng tỏ", đừng ép người khác uống. Rượu ngô có độ cao, đường đèo nguy hiểm, và nhiều tai nạn xe máy ở Hà Giang có liên quan đến rượu. Nếu bạn uống, đêm đó không cầm lái, sáng hôm sau chờ tỉnh hẳn mới đi. Ăn xong, giúp chủ nhà dọn bát là một cử chỉ được quý, nhưng đừng giành rửa bát khi chủ nhà từ chối.
Chuyện cho quà, cho tiền trẻ em
Hình ảnh trẻ em vùng cao chạy theo xe khách đưa tay xin là điều nhiều người thấy và chạnh lòng. Phản xạ đầu tiên của nhiều du khách là cho kẹo, cho tiền. Nhưng chính những món quà ngẫu hứng ấy đã tạo ra thói quen xin ở trẻ, khiến có em bỏ học ra đứng ven đường, có em gặp nguy hiểm khi chạy theo xe trên đường đèo.
Nhiều trường học, nhiều thôn đã vận động du khách đừng cho quà trực tiếp. Nếu muốn giúp, có những cách hiệu quả hơn: ủng hộ qua nhà trường, qua chính quyền xã, qua các chương trình thiện nguyện có minh bạch; mua sản phẩm của gia đình các em; hoặc đơn giản là ở homestay của người địa phương để tiền đến tay cha mẹ các em.
Kẹo ngọt cho trẻ ở nơi ít có điều kiện chăm sóc răng miệng cũng không phải món quà tốt. Nếu muốn mang gì đó lên, sách vở, bút, áo ấm trao qua nhà trường hợp lý hơn. Và hãy nhớ, chụp ảnh trẻ em rồi đăng lên mạng kèm những chú thích thương hại không giúp gì cho các em.
Ở homestay nhà dân: những điều nhỏ mà quan trọng
Homestay ở Hà Giang ngày càng nhiều, từ nhà trình tường, nhà sàn đến nhà xây mới. Dù ở đâu, vài điều sau giúp kỳ nghỉ êm đẹp cho cả bạn và chủ nhà:
- Hỏi rõ giờ ăn, giờ tắt đèn, giờ đóng cổng ngay khi đến; sinh hoạt vùng cao thường bắt đầu sớm và kết thúc sớm.
- Giữ trật tự sau khoảng chín, mười giờ tối, nhất là khi nhà ở sát các nhà khác trong bản.
- Dùng nước tiết kiệm; nhiều nơi trên cao nguyên đá thiếu nước, nước phải trữ từ mùa mưa.
- Không mang bếp than, bếp cồn vào phòng ngủ kín để sưởi; dùng chăn, túi ngủ hoặc thiết bị chủ nhà cung cấp.
- Hỏi trước khi đi lại trong vườn, chuồng trại, khu bếp; đó là nơi làm việc của gia đình.
- Ăn mặc kín đáo khi ra khỏi phòng, nhất là khi trong nhà có người lớn tuổi.
- Trả tiền đúng thoả thuận, không mặc cả lại sau khi đã ở; nếu có vấn đề, nói nhẹ nhàng với chủ nhà.
Một lời cảm ơn trước khi đi, một tấm ảnh chụp cùng gia đình nếu họ muốn, một nhận xét thật lòng giúp homestay làm tốt hơn: những thứ nhỏ ấy làm nên khác biệt giữa một vị khách và một người bạn.
Flycam, vùng biên và những điều liên quan đến pháp luật
Hà Giang cũ là vùng biên giới, có nhiều khu vực quân sự, đồn biên phòng, cột mốc. Bay flycam ở vùng biên phải tuân thủ quy định về cấp phép bay của cơ quan có thẩm quyền; bay không phép có thể bị xử lý, thiết bị có thể bị tạm giữ. Trước khi mang flycam lên, hãy tìm hiểu quy định hiện hành và hỏi cơ quan chức năng địa phương.
Mang theo giấy tờ tuỳ thân khi đi các xã biên giới. Không tự ý đi sát đường biên, không chạm vào cột mốc, không chụp ảnh khu vực có biển cấm. Nếu được lực lượng biên phòng yêu cầu kiểm tra giấy tờ hoặc hướng dẫn quay lại, hãy hợp tác.
Một chuyện ít người nghĩ đến: mua bán, vận chuyển một số loài động vật hoang dã, gỗ quý, cây thuốc quý hiếm là vi phạm pháp luật, dù được rao bán công khai ở đâu đó. Đừng mua những món như vậy làm quà. Ủng hộ người dân bằng cách mua nông sản, đồ thủ công hợp pháp là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Có cần mang quà khi đến nhà người dân không?
Không bắt buộc. Nếu ở homestay, bạn đã trả tiền cho dịch vụ. Nếu được mời ăn cơm ở một nhà không làm du lịch, mang theo một gói chè, gói bánh, chai dầu ăn hay ít đồ dùng là cử chỉ được quý hơn là đưa tiền mặt.
Thấy cành lá cắm ở cổng nhà có nghĩa là gì?
Ở nhiều cộng đồng vùng cao, đó là dấu hiệu nhà đang có việc kiêng như có người ốm, trẻ mới sinh hoặc đang làm lễ. Người ngoài không nên vào, kể cả khi đã hẹn trước. Hãy quay lại vào dịp khác hoặc nhắn hỏi chủ nhà.
Từ chối rượu khi được mời có bị coi là bất lịch sự không?
Không, nếu bạn từ chối khéo và có lý do. Nhận chén rượu bằng hai tay, nâng lên mời lại, uống một ít hoặc chạm môi, rồi nói rõ không uống được vì sức khoẻ hay phải lái xe. Người dân thường thông cảm.
Có được chụp ảnh trẻ em vùng cao không?
Nên hỏi cha mẹ hoặc người lớn đi cùng trước khi chụp, không chụp cận mặt, không chụp lúc trẻ đang tắm, đang khóc. Khi đăng lên mạng, tránh chú thích thương hại hoặc gắn địa điểm quá cụ thể có thể ảnh hưởng đến các em.
Ở homestay nhà dân mùa đông cần lưu ý gì?
Mang áo ấm, tất, mũ len vì đêm trên cao nguyên rất lạnh. Tuyệt đối không mang bếp than hay bếp cồn vào phòng ngủ kín để sưởi vì nguy cơ ngộ độc khí. Dùng nước tiết kiệm, vì mùa khô nhiều nơi thiếu nước.
Đi vào ruộng bậc thang, ruộng hoa chụp ảnh có mất phí không?
Một số chủ ruộng thu phí nhỏ khi khách vào chụp ảnh, vì ruộng là tài sản và công chăm của họ. Hỏi chủ ruộng trước khi bước vào, trả phí nếu được đề nghị, đi theo bờ ruộng và không giẫm lên lúa, lên hoa.