Muốn tìm hiểu lịch sử gia đình, làng bản ở vùng Hà Giang cũ, bạn có bốn nguồn chính: người cao tuổi và dòng họ; sổ sách hộ tịch, đất đai lưu ở xã; bảo tàng, thư viện, cơ quan lưu trữ của tỉnh; và các sách địa chí, công trình nghiên cứu đã xuất bản. Nên đi theo đúng thứ tự đó: hỏi người trong nhà trước, rồi mới tới giấy tờ, rồi mới tới thư viện.
Sau ngày 1/7/2025, khi Hà Giang hợp nhất vào tỉnh Tuyên Quang và cấp huyện không còn, nơi lưu giữ một số hồ sơ có thể đã thay đổi. Bài viết hướng dẫn cách bắt đầu, những điều cần hỏi, cách đọc giấy tờ cũ mang tên tỉnh, huyện, xã đã đổi, và cách ghi chép lại để thế hệ sau không phải tìm lại từ đầu.
Bài dành cho người quê vùng Hà Giang cũ đang sống xa, con cháu muốn làm gia phả, giáo viên dạy lịch sử địa phương, và bất kỳ ai muốn hiểu sâu hơn về một bản làng cụ thể.
Bắt đầu từ người cao tuổi và dòng họ
Ở vùng cao, phần lớn lịch sử gia đình không nằm trên giấy mà nằm trong trí nhớ của người già. Với người Mông, dòng họ là sợi dây quan trọng nhất: người cùng họ ở các bản, các xã, thậm chí ở hai bên biên giới vẫn nhận ra nhau qua họ và qua những phong tục riêng của từng họ. Hỏi một người già về dòng họ mình, bạn có thể nghe được tên các đời ông, nơi tổ tiên từng ở, con đường di chuyển của gia đình qua nhiều thế hệ.
Với người Tày, Nùng ở vùng thấp, một số gia đình còn lưu sách chép tay, văn tự cũ bằng chữ Nôm Tày; người Dao có truyền thống chép sách bằng chữ Nôm Dao. Những cuốn sách này là tư liệu văn hoá quý, có khi ghi cả tên người, năm tháng, sự kiện của gia đình. Nếu nhà bạn còn giữ, hãy bảo quản cẩn thận, tránh ẩm mốc, và nhờ người biết chữ đọc giúp trước khi những người đọc được không còn.
Khi hỏi chuyện, nên chuẩn bị sẵn vài câu cụ thể: ông bà sinh ở bản nào, chuyển đến đây năm nào hay vào dịp nào, ngày xưa bản có tên khác không, ai là người lập bản. Ghi âm (khi người kể đồng ý) và ghi lại tên người kể, ngày kể. Một chi tiết nhỏ như "chuyển nhà năm làm đường lên Đồng Văn" cũng giúp bạn định được mốc thời gian khi đối chiếu với lịch sử chung.
Sổ hộ tịch cũ và giấy tờ lưu ở xã
Sổ khai sinh, kết hôn, khai tử của các thập kỷ trước được lưu ở cấp xã và một bản ở cấp trên. Đây là nguồn chính xác nhất để xác định họ tên, ngày sinh, quê quán của người trong gia đình. Khi cần, bạn có thể đề nghị cấp trích lục bản sao theo thủ tục hộ tịch, thường cần chứng minh mối quan hệ với người được ghi trong sổ nếu không phải chính mình.
Sau đợt sắp xếp năm 2025, sổ sách của các xã cũ được chuyển giao cho xã mới tiếp nhận địa bàn. Ví dụ, sổ hộ tịch của xã Lũng Táo cũ nay do xã Lũng Cú quản lý, sổ của thị trấn Phó Bảng cũ do xã Phố Bảng quản lý. Vì vậy bạn tìm theo xã mới, nhưng khi nộp đề nghị nên ghi rõ tên xã cũ và khoảng thời gian, để cán bộ tìm đúng quyển sổ.
Ngoài hộ tịch, xã còn có thể lưu hồ sơ địa chính, sổ mục kê đất cũ, danh sách hộ của các đợt kê khai. Những hồ sơ này không phải lúc nào cũng được cung cấp cho người ngoài, tuỳ loại và quy định. Bạn nên hỏi bộ phận một cửa của xã về loại hồ sơ nào được tra cứu, thủ tục ra sao, thay vì đến thẳng gặp cán bộ chuyên môn.
Bảo tàng, thư viện và cơ quan lưu trữ
Bảo tàng tỉnh ở khu trung tâm Hà Giang cũ lưu giữ hiện vật, ảnh, tư liệu về lịch sử, văn hoá các dân tộc trong tỉnh cũ, từ trang phục, nông cụ, nhạc cụ tới tư liệu các thời kỳ. Đây là nơi tốt để có cái nhìn tổng thể trước khi đi vào chi tiết một bản làng. Thư viện tỉnh có các sách địa chí, kỷ yếu, sách nghiên cứu về các dân tộc, và thường có phòng đọc tài liệu địa phương.
Tài liệu hành chính có giá trị lịch sử được giao nộp vào cơ quan lưu trữ của tỉnh. Sau khi hợp nhất, việc tổ chức các cơ quan văn hoá, lưu trữ cấp tỉnh được sắp xếp lại theo bộ máy của tỉnh Tuyên Quang mới; nơi đặt kho, cách tiếp nhận yêu cầu có thể thay đổi. Trước khi đi, bạn nên hỏi qua điện thoại hoặc cổng thông tin chính thức để biết tài liệu mình cần đang ở đâu và có được khai thác không.
Với giai đoạn thời Pháp, nhiều tài liệu hành chính, báo cáo, ảnh về vùng biên giới phía bắc được lưu ở các kho lưu trữ tại Pháp, trong đó có kho lưu trữ quốc gia về hải ngoại (Archives nationales d'outre-mer). Phần lớn bằng tiếng Pháp và đòi hỏi kỹ năng đọc tài liệu lưu trữ; một số đã được số hoá. Đây là nguồn dành cho người nghiên cứu nghiêm túc hơn là cho tra cứu gia đình thông thường.
Đọc giấy tờ cũ: tên đơn vị hành chính thay đổi theo năm
Giấy tờ cũ của gia đình thường gây bối rối vì tên tỉnh, huyện, xã khác hiện nay. Bảng sau giúp bạn đặt đúng một tờ giấy vào bối cảnh:
| Thấy trên giấy tờ | Có nghĩa là | Đối chiếu sang hiện nay |
|---|---|---|
| Tỉnh Hà Tuyên | Giấy tờ lập trong giai đoạn 1976–1991 | Vùng Hà Giang cũ hoặc Tuyên Quang cũ, nay đều thuộc tỉnh Tuyên Quang |
| Khu tự trị Việt Bắc | Giai đoạn 1956–1975 | Tỉnh Hà Giang thời đó thuộc khu này |
| Thị xã Hà Giang | Trước năm 2010 | Nay là phường Hà Giang 1, Hà Giang 2, xã Ngọc Đường |
| Huyện Bắc Quang, Hoàng Su Phì, Xín Mần ở vùng Yên Bình, Tân Trịnh… | Trước năm 2003, khi chưa có huyện Quang Bình | Nay là các xã thuộc vùng Quang Bình cũ |
| Tên xã không còn trong danh mục hiện nay | Xã đã nhập, chia hoặc đổi tên ở một đợt nào đó | Hỏi xã mới tiếp nhận địa bàn để tra sổ cũ |
Ngoài tên đơn vị hành chính, giấy tờ cũ còn có những chi tiết như con dấu, chữ ký, cách ghi ngày tháng theo âm lịch hoặc theo mùa vụ. Đừng vội cho là sai sót; hãy ghi lại nguyên văn và đối chiếu với lời kể của người cao tuổi.
Đọc lịch sử ngay trong bản: nhà, ruộng, cây chè, đường mòn
Có những tư liệu không nằm trong kho nào mà ở ngay quanh nhà. Một ngôi nhà trình tường cũ có thể đã qua ba, bốn đời người; hỏi ai dựng nhà, dựng năm nào, đất trình lấy ở đâu, bạn sẽ có một mốc thời gian cho cả gia đình. Ở vùng ruộng bậc thang Hoàng Su Phì, Xín Mần, mỗi khu ruộng thường gắn với tên người khai phá; biết ruộng nào do đời nào đắp là biết gia đình đã ở đó bao lâu.
Những cây chè Shan tuyết cổ thụ trên núi cũng là "nhân chứng" sống. Nhiều gia đình biết cây chè nào do ông cụ nào trồng hay chăm từ đời nào. Tương tự, một con đường mòn cũ, một nền đồn bỏ hoang trên đồi, một cây cầu treo, một giếng nước, một bức tường đá chạy quanh nương đều có câu chuyện, và người già trong bản thường nhớ.
Tên gọi nhỏ trong bản cũng chứa lịch sử: tên một khúc suối, một khoảnh ruộng, một mỏm đá thường gắn với sự kiện hay con người cụ thể. Khi ghi chép, đừng bỏ qua những tên này vì chúng không có trên bản đồ; chính vì không có trên bản đồ nên chúng dễ mất nhất khi người già không còn. Bạn có thể vẽ tay một sơ đồ bản, đánh dấu các tên gọi và ghi chú câu chuyện bên cạnh, rồi nhờ người cao tuổi kiểm tra lại.
Sách địa chí, nghiên cứu và báo chí địa phương
Các bộ địa chí tỉnh là nguồn tổng hợp đáng tin cậy về lịch sử hành chính, dân cư, kinh tế, văn hoá. Bên cạnh đó là các công trình dân tộc học về người Mông, Dao, Lô Lô, Pu Péo, Tày, Nùng ở Hà Giang do các viện nghiên cứu, trường đại học thực hiện. Những cuốn sách này giúp bạn đặt câu chuyện gia đình vào bức tranh chung: vì sao dòng họ mình di chuyển, vì sao bản lập ở chỗ đó, phong tục của gia đình có nguồn gốc từ đâu.
Báo chí địa phương qua các thập kỷ cũng là kho tư liệu: tin về một con đường mới mở, một trường học mới dựng, một đợt định canh định cư có thể nhắc đúng bản làng của bạn. Nhiều số báo cũ được lưu ở thư viện tỉnh, một phần đã được đưa lên mạng.
Ảnh cũ cũng là tư liệu quý. Ảnh gia đình, ảnh chụp bản làng, chợ phiên, đường sá từ vài chục năm trước cho thấy cảnh quan, trang phục, nhà cửa đã thay đổi thế nào. Khi sưu tầm, hãy ghi lại ai chụp, chụp năm nào, ở đâu, ai có trong ảnh, vì những thông tin ấy mất đi nhanh hơn chính tấm ảnh.
Cẩn trọng với các bài viết trên mạng xã hội. Nhiều bài chép lại nhau, thêm thắt chi tiết, sai mốc năm, sai tên người. Khi một thông tin quan trọng với bạn, hãy tìm ít nhất hai nguồn độc lập, ưu tiên sách đã xuất bản, tư liệu bảo tàng và hồ sơ gốc.
Ghi chép lại cho thế hệ sau: một quy trình đơn giản
Tìm hiểu xong mà không ghi lại thì thế hệ sau lại phải bắt đầu từ đầu. Một quy trình gọn mà gia đình nào cũng làm được:
- Lập một cuốn sổ hoặc tệp riêng, mỗi người trong gia đình một trang: họ tên (cả tên gọi trong tiếng dân tộc nếu có), năm sinh, nơi sinh theo tên lúc đó, nơi ở qua các thời kỳ.
- Với mỗi nơi chốn, ghi cả tên cũ và tên hiện nay, kèm mốc năm: "bản…, xã Lũng Táo (cũ), huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang; nay thuộc xã Lũng Cú, tỉnh Tuyên Quang".
- Ghi nguồn của từng thông tin: lời kể của ai, ngày nào; giấy tờ gì; sách nào, trang nào.
- Chụp ảnh hoặc quét các giấy tờ, ảnh cũ, lưu ít nhất hai bản ở hai nơi khác nhau.
- Định kỳ vài năm một lần, đọc lại cùng người lớn tuổi để bổ sung, sửa chỗ nhầm.
Một cuốn sổ như vậy, dù chỉ vài chục trang, sẽ trở thành tài sản quý của gia đình, nhất là khi các tên xã, tên huyện tiếp tục thay đổi theo thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Muốn xin trích lục khai sinh của ông bà ở xã cũ thì làm ở đâu?
Bạn liên hệ xã mới tiếp nhận địa bàn của xã cũ, vì sổ hộ tịch đã được chuyển giao. Khi nộp đề nghị, ghi rõ tên xã cũ, năm đăng ký và thông tin người được khai sinh; nếu không phải chính mình, cần chuẩn bị giấy tờ chứng minh quan hệ theo yêu cầu.
Bảo tàng ở khu trung tâm Hà Giang cũ còn hoạt động sau hợp nhất không?
Bảo tàng là cơ sở văn hoá gắn với hiện vật và địa điểm, nên vẫn là nơi tham quan, tìm hiểu ở khu trung tâm cũ. Tên gọi, cơ quan quản lý và giờ mở cửa có thể thay đổi theo sắp xếp bộ máy của tỉnh mới, nên bạn nên hỏi trước khi đến.
Người Mông có gia phả viết không?
Truyền thống của người Mông chủ yếu lưu giữ dòng họ bằng trí nhớ và lời truyền miệng, cùng các phong tục riêng của từng họ. Ngày nay một số gia đình bắt đầu ghi chép lại bằng chữ quốc ngữ hoặc chữ Mông. Hỏi chuyện người già trong họ là nguồn quan trọng nhất.
Tài liệu thời Pháp về Hà Giang có đọc được trên mạng không?
Một số tài liệu, bản đồ, ảnh thời Pháp đã được các kho lưu trữ và thư viện số hoá, có thể tìm theo tên địa danh bằng tiếng Pháp. Phần lớn vẫn cần đến tận nơi hoặc qua người nghiên cứu, và cần đọc được tiếng Pháp hành chính thời đó.
Làm sao biết một thông tin lịch sử trên mạng là đúng?
Tìm ít nhất hai nguồn độc lập, ưu tiên sách địa chí, tư liệu bảo tàng, hồ sơ gốc. Cảnh giác với bài không ghi nguồn, có mốc năm quá cụ thể mà không dẫn chứng, hoặc kể chuyện như tiểu thuyết. Hỏi thêm người cao tuổi ở chính bản làng đó cũng là một cách kiểm chứng.