Ở vùng Hà Giang cũ, tên 73 xã, phường mới được đặt theo ba kiểu chính: lấy tên huyện cũ cho xã có thị trấn huyện lỵ (xã Đồng Văn, xã Mèo Vạc, xã Bắc Quang…), giữ tên một xã cũ có vị trí trung tâm hoặc có tiếng (Lũng Cú, Khâu Vai, Du Già…), và đặt tên có số cho khu trung tâm thành phố cũ (Hà Giang 1, Hà Giang 2). Gần như không có tên mới hoàn toàn.
Cách đặt tên này giúp người dân đỡ bỡ ngỡ, nhưng cũng sinh ra vài chỗ dễ nhầm: xã mang tên huyện không phải lúc nào cũng chứa thị trấn huyện lỵ cũ, nhiều tên xã cũ không còn trên giấy tờ, và một số tên xã mới trùng với địa danh ở tỉnh khác. Bài viết giải thích từng trường hợp và chỉ ra những tên cũ vẫn tiếp tục sống trong đời thường.
Ba kiểu đặt tên xã mới
Tên huyện cũ cho xã có huyện lỵ. Đây là kiểu phổ biến nhất. Xã Đồng Văn gồm thị trấn Đồng Văn cũ và các xã lân cận; tương tự là xã Mèo Vạc, Yên Minh, Quản Bạ, Hoàng Su Phì, Bắc Quang, Quang Bình, Vị Xuyên, Bắc Mê. Nhờ vậy, mười tên huyện cũ đều được giữ lại dưới dạng tên xã, và người ngoài nhìn vào địa chỉ vẫn đoán được khu vực.
Giữ tên một xã cũ. Khi ghép hai, ba xã, tên mới thường là tên của xã có trụ sở thuận lợi, đông dân hơn hoặc có tên tuổi hơn: Lũng Cú (gắn với điểm cực Bắc), Khâu Vai (gắn với phiên chợ nổi tiếng), Du Già, Sơn Vĩ, Thanh Thủy (gắn với cửa khẩu), Vĩnh Tuy, Pà Vầy Sủ. Tên các xã cùng ghép vào thì không còn là tên đơn vị hành chính.
Tên có số thứ tự. Chỉ dùng cho khu trung tâm thành phố Hà Giang cũ: phường Hà Giang 1 và Hà Giang 2. Kiểu đặt tên này giữ lại tên đô thị cũ và tránh phải chọn tên một phường cũ làm tên chung.
Không đặt tên mới hoàn toàn. Trên địa bàn Hà Giang cũ, gần như không có xã nào mang một tên chưa từng xuất hiện trước đó. Đây là lựa chọn có chủ đích để giảm xáo trộn giấy tờ và giữ các tên có bề dày lịch sử.
Những ngoại lệ dễ gây nhầm
Ngoại lệ đáng chú ý nhất là Xín Mần. Thị trấn Cốc Pài, huyện lỵ cũ của Xín Mần, không nằm trong xã mang tên Xín Mần mà nhập với Pà Vầy Sủ, Bản Ngò, Nàn Ma thành xã Pà Vầy Sủ. Xã Xín Mần mới lại là vùng các xã phía bắc gồm Xín Mần, Nàn Xỉn, Thèn Phàng, Bản Díu, Chí Cà cũ. Người quen nói "lên Xín Mần" để chỉ Cốc Pài cần nhớ chi tiết này, nhất là khi gửi hàng hay tìm cơ quan.
Một ngoại lệ khác là Vị Xuyên. Huyện này có hai thị trấn: thị trấn Vị Xuyên và thị trấn Nông trường Việt Lâm. Cả hai nay cùng thuộc xã Vị Xuyên, trong khi xã Việt Lâm mới lại gồm Quảng Ngần và phần còn lại của xã Việt Lâm cũ. Như vậy cái tên "Việt Lâm" chuyển chỗ: tên của thị trấn nông trường cũ không còn, tên xã Việt Lâm vẫn còn nhưng phạm vi khác.
Ở Đồng Văn, thị trấn Phó Bảng cũ nay thuộc xã có tên viết là Phố Bảng; xã Xà Phìn cũ, nơi có dinh thự họ Vương, nay thuộc xã viết là Sà Phìn. Đây không phải đổi tên mà là chọn một cách viết, nhưng đủ để gây lúng túng khi tra cứu. Ghi kèm cả hai cách viết trong ngoặc là cách đơn giản để tránh nhầm.
Một số tên xã, thị trấn cũ không còn là tên đơn vị hành chính
Dưới đây là ví dụ, không phải danh sách đầy đủ. Các tên này không mất đi: chúng vẫn là tên vùng, tên thôn, tên chợ, tên trường, chỉ không còn đứng sau chữ "xã" trên giấy tờ:
| Tên cũ | Nay thuộc | Tên cũ còn gặp ở đâu |
|---|---|---|
| Thị trấn Tam Sơn | Xã Quản Bạ | Tên khu trung tâm, chợ, cách gọi của người dân |
| Xã Lũng Táo, Má Lé | Xã Lũng Cú | Tên vùng, thôn bản, trường học |
| Xã Sủng Là | Xã Sà Phìn | Tên thung lũng quen với khách du lịch |
| Xã Thượng Phùng, Xín Cái | Xã Sơn Vĩ | Tên vùng biên, tên chợ phiên |
| Thị trấn Việt Quang | Xã Bắc Quang | Tên khu trung tâm, bến xe, cách gọi quen |
| Thị trấn Vinh Quang | Xã Hoàng Su Phì | Tên khu trung tâm cũ của huyện |
| Thị trấn Yên Phú | Xã Bắc Mê | Tên khu trung tâm cũ của huyện |
| Thị trấn Cốc Pài | Xã Pà Vầy Sủ | Tên khu trung tâm, chợ, cách gọi quen |
| Xã Phương Độ, Phương Thiện | Phường Hà Giang 1 | Tên vùng ven đô, tên tổ dân phố |
Khi hẹn gặp hay chỉ đường, người dân vẫn dùng những tên này như trước. Vì vậy nếu bạn là người mới đến, nên học cả tên cũ lẫn tên mới: tên mới để ghi giấy tờ, tên cũ để hỏi đường.
Thôn, bản, tổ dân phố: nơi tên gọi được giữ nhiều nhất
Đợt sắp xếp năm 2025 tác động chủ yếu lên cấp tỉnh, cấp huyện và cấp xã. Thôn, bản, tổ dân phố, tức đơn vị dân cư nhỏ nhất, phần lớn giữ nguyên tên và ranh giới. Đây là tầng mà tên gọi gắn bó với đời sống nhất: tên bản thường do chính cư dân đặt từ lâu, gắn với dòng họ, địa hình, sự kiện.
Vì thế, tên thôn bản trở thành "mỏ neo" quan trọng khi tra địa chỉ sau sáp nhập. Một bức thư ghi đúng tên bản và tên xã mới gần như chắc chắn tới nơi, dù tên xã cũ đã không còn. Ngược lại, nếu chỉ ghi tên xã mới mà thiếu tên bản, người giao hàng ở một xã rộng gồm bốn, năm xã cũ sẽ rất khó tìm.
Ở những xã ghép từ bốn, năm xã cũ, có khi hai thôn thuộc hai xã cũ khác nhau lại trùng tên, chẳng hạn cùng mang tên một dòng suối hay một chữ phổ biến trong tiếng địa phương. Khi đó xã mới thường có hướng dẫn phân biệt, có thể bằng cách thêm tên xã cũ hoặc đổi tên một thôn. Nếu thôn bạn ở rơi vào trường hợp này, hãy chú ý thông báo của xã để ghi địa chỉ thống nhất.
Về lâu dài, các thôn bản cũng có thể được sắp xếp lại theo quy định riêng, nhất là những thôn quá nhỏ. Nếu có thay đổi, xã sẽ thông báo. Với các gia đình, việc ghi chép lại tên bản cũ, tên xã cũ trong gia phả hay tư liệu riêng là cách giữ dấu vết cho thế hệ sau.
Tên xã mới trùng với địa danh nơi khác: luôn ghi kèm tỉnh
Nhiều tên xã mới ở vùng Hà Giang cũ là những tên Hán Việt phổ biến, xuất hiện ở nhiều tỉnh khác: Tân Tiến, Minh Tân, Đồng Tâm, Liên Hiệp, Tân Quang, Yên Thành, Tiên Yên, Minh Sơn. Có tên còn trùng với tên một huyện cũ ở tỉnh khác, như Tiên Yên hay Yên Thành. Khi chỉ ghi "xã Tân Tiến" mà không ghi tỉnh, người nhận thư, hệ thống giao hàng hay một cơ quan ở xa rất dễ nhầm.
Ngay trong tỉnh Tuyên Quang mới, cũng cần kiểm tra xem tên xã ở vùng Hà Giang cũ có trùng với tên xã ở vùng Tuyên Quang cũ hay không, vì danh mục mới đã được rà để tránh trùng trong cùng tỉnh nhưng cách gọi quen của người dân thì có thể vẫn trùng với tên cũ ở nơi khác. Cách an toàn nhất: luôn viết đầy đủ "xã…, tỉnh Tuyên Quang", và với người lạ, thêm "(vùng Hà Giang cũ, huyện… cũ)".
Với doanh nghiệp, hộ kinh doanh ở vùng Hà Giang cũ, việc ghi địa chỉ đầy đủ trên hoá đơn, bao bì sản phẩm càng quan trọng. Một gói chè Shan tuyết ghi "xã Tân Tiến, tỉnh Tuyên Quang" có thể khiến khách ở xa không biết đây là sản phẩm của vùng Hoàng Su Phì; ghi thêm tên vùng quen thuộc giúp người mua nhận ra nguồn gốc.
Khi ứng dụng bản đồ, giao hàng chưa kịp cập nhật tên mới
Trong năm đầu sau sáp nhập, nhiều người ở vùng Hà Giang cũ gặp cảnh ứng dụng giao hàng, ví điện tử, hồ sơ ngân hàng vẫn chỉ có danh sách tỉnh – huyện – xã cũ, hoặc có tên mới nhưng thiếu thôn bản. Đây là chuyện bình thường của giai đoạn chuyển tiếp, khi mỗi hệ thống cập nhật theo tốc độ riêng.
Cách xử lý thực tế là chọn đơn vị gần đúng nhất trên ứng dụng, rồi ghi rõ địa chỉ mới đầy đủ trong phần địa chỉ chi tiết hoặc ghi chú: tên thôn, tên xã mới, "tỉnh Tuyên Quang", và trong ngoặc tên xã, huyện cũ. Người giao hàng ở vùng cao phần lớn là người địa phương, họ đọc tên thôn và tên cũ nhanh hơn tên mới. Đừng quên số điện thoại liên lạc để họ gọi khi lạc đường, vì nhiều thôn bản không có số nhà.
Với hồ sơ quan trọng như ngân hàng, bảo hiểm, đăng ký doanh nghiệp, bạn nên cập nhật địa chỉ theo tên mới khi có dịp làm thủ tục, và giữ bản sao giấy tờ cũ để đối chiếu khi cần. Nếu hệ thống của một đơn vị dịch vụ không cho nhập địa chỉ mới, hãy hỏi trực tiếp nhân viên, vì họ thường có hướng dẫn nội bộ cho giai đoạn chuyển đổi này.
Giữ tên cũ trong đời sống: vài gợi ý cho cộng đồng
Tên gọi là một phần di sản phi vật thể. Khi một tên xã không còn trên giấy tờ, cộng đồng vẫn có thể giữ nó sống bằng nhiều cách tự nhiên: dùng làm tên thôn, tên chợ phiên, tên hợp tác xã, tên sản phẩm đặc sản, tên đội văn nghệ, tên lễ hội. Những tên như Sủng Là, Lũng Táo, Xín Cái, Phó Bảng đã quen với khách du lịch; tiếp tục dùng chúng trong giới thiệu điểm đến là hoàn toàn hợp lý.
Trường học, nhà văn hoá, điểm du lịch cộng đồng cũng là nơi giữ tên cũ tốt. Một bảng giới thiệu ngắn tại nhà văn hoá thôn về lịch sử tên gọi, tên xã cũ, nghĩa của tên trong tiếng địa phương giúp người trẻ và người đến thăm hiểu thêm về nơi chốn.
Với người viết, người làm truyền thông, nguyên tắc đơn giản là: dùng tên mới khi nói về hành chính, giấy tờ; dùng tên cũ khi nói về lịch sử, văn hoá, du lịch, và ghi rõ mốc thời gian. Viết "Phó Bảng (nay thuộc xã Phố Bảng)" vừa đúng, vừa giữ được sức gợi của một cái tên quen.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao xã Xín Mần mới không có thị trấn Cốc Pài?
Theo danh mục đối chiếu, thị trấn Cốc Pài được ghép với Pà Vầy Sủ, Bản Ngò, Nàn Ma thành xã Pà Vầy Sủ, còn xã Xín Mần mới gồm các xã phía bắc. Lý do cụ thể nằm trong đề án sắp xếp của tỉnh; với người dân, chỉ cần nhớ Cốc Pài nay thuộc xã Pà Vầy Sủ.
Tên xã cũ không còn thì có ảnh hưởng gì tới gia đình không?
Về quyền lợi, không có gì mất đi chỉ vì tên xã cũ không còn: đất đai, nhà cửa, giấy tờ đã cấp vẫn giữ nguyên giá trị. Khi làm thủ tục mới, địa chỉ sẽ ghi theo xã mới. Tên xã cũ vẫn có thể dùng trong giao tiếp và ghi chú.
Thôn bản có bị đổi tên theo xã mới không?
Phần lớn thôn, bản, tổ dân phố giữ nguyên tên trong đợt sắp xếp năm 2025. Nếu sau này có sắp xếp thôn, xã sẽ thông báo riêng. Tên thôn bản là thông tin quan trọng nhất khi ghi địa chỉ ở các xã mới rộng.
Phố Bảng hay Phó Bảng mới đúng?
Danh mục đơn vị hành chính mới ghi tên xã là Phố Bảng, còn thị trấn cũ thường được viết là Phó Bảng trong sách báo và trong cách gọi quen. Khi ghi giấy tờ, bạn dùng đúng cách viết trên văn bản của xã; khi viết về lịch sử, có thể ghi kèm cả hai.
Làm sao biết xã mới của mình có trùng tên với nơi khác?
Cách đơn giản là tìm tên xã trên cổng thông tin hoặc danh mục đơn vị hành chính cả nước; nếu thấy nhiều kết quả ở các tỉnh khác, bạn nên luôn ghi kèm tỉnh Tuyên Quang và tên vùng quen thuộc khi viết địa chỉ, nhất là trên hàng hoá gửi đi xa.