Người Mông ở Hà Giang cũ sống chủ yếu trên cao nguyên đá Quản Bạ, Yên Minh, Đồng Văn, Mèo Vạc và vùng núi cao các huyện khác. Đời sống của họ xoay quanh ba trụ: dòng họ, nương ngô trên hốc đá và đàn gia súc. Từ ba trụ đó sinh ra những thứ du khách hay thấy: hàng rào đá, nhà trình tường, chợ phiên đông người dắt bò, tiếng khèn ngày Tết.
Bài này không kể về người Mông như một "đối tượng tham quan", mà như một cộng đồng có cấu trúc xã hội riêng, lịch nông vụ riêng và đang thay đổi nhanh. Hiểu những điều dưới đây giúp bạn chào hỏi đúng, ở homestay thoải mái hơn và đọc tin tức về vùng cao bớt định kiến.
Một lưu ý về phạm vi: người Mông ở Hà Giang cũ là một phần của cộng đồng Mông rộng lớn ở miền núi phía bắc. Những gì viết dưới đây đúng với nét chung trên cao nguyên đá; từng thôn, từng dòng họ vẫn có cách làm riêng, và người trong cuộc luôn là nguồn đáng tin nhất.
Các nhóm Mông và cách gọi theo trang phục
Trong cộng đồng Mông ở Hà Giang có nhiều nhóm địa phương. Người ngoài thường gọi theo màu sắc trang phục: Mông Hoa với váy nhiều hoa văn, Mông Trắng với váy trắng bằng vải lanh, Mông Đen, Mông Xanh với tông chàm đậm. Các nhóm có khác biệt nhỏ về phương ngữ, cách quấn tóc, cách thêu, nhưng chung tiếng nói, chung hệ thống dòng họ và cùng nhận nhau là người Mông.
Cách gọi theo màu áo tiện cho người ngoài phân biệt, nhưng không nên dùng để xếp hạng hay so sánh ai "truyền thống" hơn ai. Ngày nay nhiều phụ nữ trẻ mua vải in hoa văn công nghiệp may váy, vì nhanh và rẻ hơn tự dệt, tự thêu. Váy lanh vẽ sáp ong vẫn được làm, nhưng thường để dành cho dịp lễ, cưới hỏi hoặc để bán.
Ở các chợ phiên trên cao nguyên, nhìn trang phục có thể đoán người đó từ thôn nào đến, nhưng cứ giữ việc đoán ấy trong đầu. Hỏi thẳng "chị là Mông gì" khi chưa quen thường gây ngượng; trò chuyện về hàng hoá ở chợ trước thì tự nhiên hơn nhiều.
Tiếng Mông ở Hà Giang cũng có khác biệt nhỏ giữa các nhóm, nhưng người Mông Hoa và Mông Trắng vẫn nói chuyện hiểu nhau. Người lớn tuổi, nhất là phụ nữ ở thôn xa, nhiều người chỉ nói tiếng Mông; thanh niên đi học thì nói thạo cả tiếng phổ thông. Khi cần hỏi đường hay mua bán, nhờ một người trẻ phiên dịch giúp là chuyện bình thường, không có gì ngại.
Dòng họ: xương sống của xã hội Mông
Người Mông tổ chức xã hội theo dòng họ, mỗi họ có tên riêng như Vàng, Giàng, Lý, Sùng, Thào, Lù, Hầu, Mua, Ly, Vừ. Người cùng họ coi nhau như anh em, dù sống ở hai tỉnh khác nhau hay hai bên biên giới. Khi một gia đình có việc lớn như làm nhà, cưới xin, tang ma, người cùng họ đến góp công, góp gạo, góp rượu.
Dòng họ cũng quy định quan hệ hôn nhân: theo tập quán, người cùng họ không lấy nhau. Trong một thôn, các gia đình cùng họ thường ở gần nhau, cùng chung những nghi lễ thờ cúng tổ tiên theo cách của họ mình. Trưởng họ và những người cao tuổi có tiếng nói lớn trong việc hoà giải mâu thuẫn, nhắc nhở con cháu.
Với người ngoài, hiểu dòng họ giúp lý giải nhiều điều. Vì sao một người Mông đi làm ăn xa vẫn tìm được chỗ nương nhờ: vì ở đâu cũng có người cùng họ. Vì sao trong một thôn, nhiều nhà cùng mang một họ. Vì sao chuyện nhà này lại có cả chục người nhà khác đến bàn. Đó là mạng lưới an sinh tự nhiên, có từ trước khi có bảo hiểm hay ngân hàng.
Nương ngô trên hốc đá và lịch nông vụ
Trên cao nguyên đá, đất chỉ nằm trong các hốc giữa đá tai mèo. Người Mông bỏ từng nắm đất, tra từng hạt ngô vào đó, có khi gùi đất từ chỗ khác đến đắp thêm. Một nương ngô nhìn từ xa giống những chấm xanh lấm tấm trên sườn núi xám. Đá được nhặt ra xếp thành bờ, thành rào chắn gió, chắn gia súc.
Ngô thường được gieo vào khoảng đầu mùa mưa, khoảng tháng ba, tháng tư, và thu hoạch khoảng tháng tám, tháng chín, tuỳ độ cao và thời tiết từng năm. Ngô thu về phơi trên gác, treo ở hiên nhà, rồi dùng làm mèn mén, nấu rượu, nuôi lợn, nuôi gà. Xen ngô người ta trồng đậu, bí, rau cải; sau vụ ngô ở một số nơi gieo tam giác mạch.
Vì đất ít và mưa phụ thuộc mùa, mỗi vụ ngô là một ván cược với thời tiết. Những năm hạn đầu mùa, ngô lên không đều; những năm rét đậm, gia súc dễ chết. Hiểu điều này để thấy vì sao người Mông quý từng hạt ngô, từng con bò, và vì sao những câu hỏi kiểu "sao không trồng thứ khác" thường bỏ qua điều kiện thật của đá và nước.
Con bò, con ngựa và chợ phiên
Bò là tài sản lớn nhất của nhiều gia đình Mông. Giống bò vàng vùng cao được nuôi để kéo cày, lấy phân bón nương và để bán khi cần tiền làm nhà, cưới vợ cho con. Vào mùa đông, nhiều nhà nuôi bò trong chuồng sát nhà, cắt cỏ, nấu cháo ngô cho bò ăn để giữ sức qua những đợt rét. Con ngựa ngày trước là phương tiện chở hàng chủ yếu trên đường đá; nay xe máy đã thay phần lớn, nhưng ngựa vẫn còn ở những thôn xa.
Chợ phiên là nơi gia súc đổi chủ, đồng thời là nơi gặp gỡ. Người Mông đi chợ không chỉ để mua bán: họ gặp người cùng họ, nghe tin tức, uống bát rượu, ăn bát thắng cố, thanh niên làm quen nhau. Nhiều người đi bộ hoặc đi xe máy từ sáng sớm, về khi chiều muộn.
Du khách đến chợ nên nhớ chợ trước hết là của người địa phương. Khu bán trâu bò thường đông, gia súc có thể giật mình; đừng chen vào giữa, đừng giơ máy ảnh sát mặt con vật hay người đang mặc cả. Đứng ở rìa, quan sát, mua một món nhỏ và trả đúng giá người bán nói là cách hoà vào chợ tốt nhất.
Tết của người Mông và những ngày hội
Người Mông có Tết riêng, thường gọi là Tết Mông, diễn ra trước Tết Nguyên đán, vào khoảng cuối năm âm lịch khi mùa vụ đã xong. Ngày cụ thể có thể khác nhau giữa các vùng và các dòng họ. Ngày nay nhiều gia đình ăn cả Tết Mông lẫn Tết Nguyên đán, hoặc dồn vào Tết Nguyên đán cho trùng với lịch nghỉ của con cái đi làm, đi học.
Trong những ngày Tết, nhà nhà giã bánh dày, làm thịt lợn, gà, mời họ hàng sang ăn uống. Thanh niên mặc quần áo đẹp nhất, chơi ném pao, đánh quay, thổi khèn. Đầu xuân, ở một số nơi có lễ hội Gầu Tào, gắn với việc cầu phúc, cầu sức khoẻ cho gia đình và cộng đồng; danh mục này có bài riêng về các lễ hội trong năm.
Nếu bạn đến Hà Giang đúng dịp Tết của đồng bào, hãy nhớ đây là lúc các gia đình sum họp. Homestay có thể đóng cửa, chợ có thể vắng. Được mời vào nhà ăn Tết là một vinh dự; mang theo một món quà nhỏ như gói chè, gói bánh, và nhận lời mời rượu một chén rồi xin phép dừng là cách lịch sự.
Đổi thay của đời sống Mông hôm nay
Mấy chục năm qua, đường nhựa lên tới hầu hết các xã vùng cao, điện lưới về các thôn, sóng điện thoại phủ rộng. Trẻ em Mông đến trường đông hơn, nhiều người học lên cao đẳng, đại học rồi về làm giáo viên, y sĩ, cán bộ xã. Du lịch mở ra công việc mới: làm homestay, dẫn đường, chạy xe ôm, bán đồ thủ công, nấu ăn cho khách.
Đi cùng là những thay đổi khó hơn. Thanh niên đi làm công nhân ở các khu công nghiệp dưới xuôi, để lại người già và trẻ nhỏ ở nhà. Tiếng Mông, nghề dệt lanh, cách thổi khèn đòi hỏi người trẻ học, mà thời gian của người trẻ ngày càng ít. Nhiều câu lạc bộ khèn, lớp dạy dệt, hợp tác xã ra đời để giữ những gì có nguy cơ mai một.
Với người ngoài, cách ủng hộ thiết thực nhất là mua sản phẩm thủ công từ người làm ra nó, ở homestay của chính gia đình địa phương, thuê người dẫn đường người địa phương và trả công sòng phẳng. Những đồng tiền ấy ở lại bản, thay vì chảy hết về các công ty ở thành phố.
Cũng nên nhớ rằng người Mông tự quyết định giữ gì, đổi gì trong văn hoá của mình. Một gia đình chuyển từ nhà trình tường sang nhà bê tông, một cô gái thích mặc quần bò hơn váy xoè, đó là lựa chọn của họ. Người ngoài có thể tiếc một khung cảnh, nhưng không có quyền đòi người khác sống mãi như trong ảnh cũ để mình đến chụp.
Những hiểu lầm hay gặp về người Mông
Mạng xã hội và một số bài viết du lịch lặp lại những nhận định sai hoặc phiến diện về người Mông. Vài điểm nên đặt lại cho đúng:
- "Người Mông chỉ sống ở Hà Giang và Sa Pa." Người Mông sống ở nhiều tỉnh miền núi phía bắc và cả một số tỉnh Tây Nguyên do di cư; ngoài Việt Nam còn có cộng đồng Mông ở Trung Quốc, Lào, Thái Lan và nhiều nước khác.
- "Trẻ em Mông xin tiền du khách là chuyện văn hoá." Không phải. Đó là hệ quả của việc khách cho tiền, cho kẹo tuỳ tiện. Nhiều thôn, nhiều trường đã vận động khách đừng cho để trẻ không bỏ học đứng ven đường.
- "Người Mông không thích người lạ." Người Mông thường dè dặt lúc đầu, nhất là phụ nữ và người già không nói tiếng phổ thông. Khi đã có người quen giới thiệu hoặc ngồi chung mâm, sự hiếu khách rất rõ.
- "Váy Mông nào cũng do tự tay dệt." Nhiều váy ở chợ hiện nay may từ vải in công nghiệp. Váy lanh tự dệt, vẽ sáp ong, nhuộm chàm cần nhiều tháng làm và thường đắt công hơn hẳn.
- "Chuyện kéo vợ là bắt cóc." Tập quán này trong nguyên gốc có sự đồng thuận của đôi trẻ và hai gia đình theo những bước nhất định. Mọi hành vi ép buộc đều vi phạm pháp luật, và chính cộng đồng cũng phản đối.
Câu hỏi thường gặp
Người Mông ở Hà Giang có những họ nào phổ biến?
Các họ thường gặp gồm Vàng, Giàng, Lý, Sùng, Thào, Lù, Hầu, Mua, Ly, Vừ và một số họ khác. Người cùng họ coi nhau như anh em, giúp nhau khi có việc lớn, và theo tập quán không kết hôn với nhau.
Tết Mông rơi vào thời gian nào?
Tết Mông thường diễn ra vào cuối năm âm lịch, trước Tết Nguyên đán, sau khi đã thu hoạch xong. Ngày cụ thể khác nhau tuỳ vùng và tuỳ dòng họ, nên muốn đi đúng dịp cần hỏi người địa phương trong năm đó.
Vì sao người Mông trồng ngô thay vì lúa trên cao nguyên đá?
Cao nguyên đá thiếu đất bằng và thiếu nước tưới, nên ruộng lúa nước gần như không làm được. Ngô chịu được đất ít, tra vào hốc đá và sống nhờ mưa, lại dùng được cho người ăn, nuôi gia súc và nấu rượu.
Đến nhà người Mông có kiêng gì không?
Mỗi gia đình có điều kiêng riêng. Khi thấy cành lá cắm trước cửa hoặc chủ nhà nói đang có việc thì không vào. Trong nhà, tránh ngồi hay để đồ ở khu vực thờ cúng và bếp chính, không tự ý chạm vào đồ lễ.
Có thể học vài câu tiếng Mông trước khi đi không?
Có, học vài câu chào hỏi và cảm ơn luôn được chủ nhà đón nhận vui vẻ. Tuy nhiên phát âm tiếng Mông có thanh điệu riêng, nên tốt nhất nhờ chủ homestay hoặc người dẫn đường dạy trực tiếp thay vì đọc theo phiên âm trên mạng.