Mùa đông ở vùng Hà Giang cũ, thường khoảng từ tháng mười hai đến tháng hai, lạnh hơn đồng bằng rất nhiều, nhất là trên cao nguyên đá Đồng Văn, Mèo Vạc, Quản Bạ. Những đợt không khí lạnh tràn về gây rét đậm, có đêm sương muối phủ trắng cây cỏ, và vào những đợt rét hại, một số điểm cao có thể có băng giá. Tuyết rơi là hiện tượng hiếm, chỉ xảy ra trong vài đợt rét rất mạnh.
Mùa đông Hà Giang có vẻ đẹp riêng: những buổi sáng sương trắng xoá, núi đá xám dưới bầu trời khô hanh, khói bếp bay lên từ những ngôi nhà trình tường. Nhưng đây cũng là mùa đòi hỏi chuẩn bị kỹ nhất: rét có thể gây hại cho sức khoẻ, sưởi ấm sai cách có thể nguy hiểm tới tính mạng.
Bài này giải thích các hiện tượng thời tiết mùa đông ở vùng cao, chuyện tuyết rơi, cách mặc ấm, cách sưởi an toàn và vài lưu ý cho người đi cùng trẻ nhỏ, người già. Chuyện lái xe trên đường băng giá thuộc mục cung đường của trang.
Vì sao mùa đông ở đây lạnh đến vậy
Vùng Hà Giang cũ nằm ở cực bắc Việt Nam, là nơi các đợt không khí lạnh từ phương bắc tràn xuống sớm nhất. Thêm vào đó là độ cao: cao nguyên đá nằm cao hơn đồng bằng rất nhiều, nên vốn đã lạnh hơn, khi không khí lạnh tràn về lại càng lạnh.
Những đêm trời quang, lặng gió sau khi không khí lạnh tràn về là những đêm lạnh nhất. Không có mây che, nhiệt từ mặt đất thoát ra không gian rất nhanh. Không khí lạnh nặng, trượt xuống đọng ở các thung lũng, nên đáy thung lũng có khi còn lạnh hơn sườn núi.
Những ngày có mưa phùn, gió bấc, cảm giác lạnh còn tăng lên vì quần áo ẩm và gió cuốn nhiệt khỏi cơ thể. Người từ đồng bằng lên thường bất ngờ với cái lạnh "ngấm" này hơn là cái lạnh khô của những ngày nắng hanh.
Sương muối, băng giá và tuyết: phân biệt cho đúng
Sương muối. Hơi nước trong không khí đóng thành tinh thể băng nhỏ ngay trên bề mặt cây cỏ, mái nhà, mặt đất vào những đêm rất lạnh, trời quang, lặng gió. Sáng ra, cây cỏ phủ một lớp trắng như muối. Sương muối tan nhanh khi nắng lên, nhưng có thể làm cháy rau màu, hại cây non.
Băng giá. Khi nhiệt độ xuống thấp hơn nữa, nước đọng trên cây, trên mặt đường, trong vũng nước đóng băng. Có khi những giọt mưa phùn bám vào cành cây rồi đóng băng thành những nhánh băng. Băng giá thường chỉ xuất hiện ở những điểm cao trong những đợt rét hại.
Mưa tuyết, tuyết rơi. Tuyết hình thành trong mây khi nhiệt độ đủ thấp, rơi xuống mà không tan. Ở Việt Nam, tuyết chỉ thỉnh thoảng xuất hiện ở một số điểm núi cao phía Bắc trong những đợt rét đặc biệt mạnh. Trên cao nguyên đá Hà Giang cũng từng có những lần mưa tuyết, nhưng rất hiếm, không thể lên kế hoạch đi "ngắm tuyết".
Rét đậm, rét hại. Đây là những cách gọi trong bản tin dự báo của cơ quan khí tượng để chỉ mức độ rét kéo dài. Khi bản tin cảnh báo rét đậm, rét hại ở vùng núi phía Bắc, đó là tín hiệu nên chuẩn bị kỹ hoặc cân nhắc dời chuyến đi.
Có nên đi Hà Giang mùa đông không
Mùa đông có những cái được: ít mưa, trời thường khô, nhiều ngày trời trong nhìn rất xa; cảnh núi đá xám, sương sớm, khói bếp rất đặc trưng; ít khách hơn mùa hoa; có cơ hội thấy sương muối, băng giá. Với những người thích cảm giác vùng cao lạnh giá, đây là mùa đáng đi.
Cái mất: ngày ngắn, trời tối sớm nên thời gian đi trong ngày ít; buổi sáng sương mù dày có khi tới gần trưa mới tan; rét đậm có thể khiến người không quen thấy rất mệt; đường có thể trơn ở những đoạn có băng giá. Các cánh đồng hoa đã tàn, ruộng bậc thang nghỉ.
Với người khoẻ mạnh, chuẩn bị đủ đồ ấm và chấp nhận lịch trình chậm, mùa đông là trải nghiệm đáng nhớ. Với người già, trẻ nhỏ, người có bệnh tim mạch, hô hấp, nên cân nhắc kỹ, tránh những đợt có cảnh báo rét hại, và chọn chỗ nghỉ có sưởi ấm an toàn.
Mặc thế nào cho đủ ấm
Mặc ấm trên vùng cao không phải là mặc một chiếc áo thật dày mà là mặc nhiều lớp đúng cách. Một bộ đồ hợp lý thường gồm:
- Lớp trong: áo, quần giữ nhiệt ôm sát người, giúp giữ hơi ấm và đẩy mồ hôi ra ngoài.
- Lớp giữa: áo len, áo nỉ hoặc áo lông vũ mỏng giữ nhiệt.
- Lớp ngoài: áo khoác chắn gió, chống nước nhẹ, quan trọng nhất khi ngồi xe máy hay đứng trên đèo lộng gió.
- Đầu, cổ, tay, chân: mũ len trùm tai, khăn quàng hoặc ống cổ, găng tay, tất dày; đây là những chỗ mất nhiệt nhanh nhất.
- Giày kín, đế bám: giữ chân khô và ấm, đi được trên đường trơn.
- Đồ thay khô: mang thêm một bộ để thay khi bị ướt mưa hoặc ra mồ hôi.
Khi thấy nóng, cởi bớt một lớp để không đổ mồ hôi; mồ hôi làm áo ẩm, lúc dừng lại sẽ rất lạnh. Khi dừng nghỉ trên đèo, mặc thêm lớp ngoài ngay, đừng chờ thấy run.
Sưởi ấm an toàn: điều quan trọng nhất của mùa đông
Ở vùng cao, nhiều nhà dân, chỗ nghỉ dùng lò sưởi đốt than, bếp củi để sưởi. Bếp lửa giữa nhà, cửa thông thoáng là cách người dân sưởi từ bao đời. Nguy hiểm xuất hiện khi người ta mang lò than vào phòng ngủ, đóng kín cửa cho ấm rồi ngủ.
Khi than, củi cháy trong không gian kín, thiếu không khí, sẽ sinh ra khí CO — một loại khí không màu, không mùi, rất độc. Người hít phải có thể đau đầu, buồn nôn, lơ mơ rồi bất tỉnh mà không kịp nhận ra; nhiều vụ ngộ độc xảy ra khi cả nhà đang ngủ. Đây là nguy cơ có thật, mùa đông năm nào cũng có những vụ đáng tiếc ở nhiều nơi.
Nguyên tắc rất đơn giản: không bao giờ để lò than, bếp củi cháy trong phòng ngủ đóng kín cửa. Nếu cần sưởi, sưởi khi còn thức, ở phòng thông thoáng, tắt lò và mở hé cửa trước khi ngủ. Ưu tiên chăn ấm, túi chườm, đồ giữ nhiệt để ngủ. Nếu chỗ nghỉ có máy sưởi điện, không phơi quần áo lên máy, không để sát chăn màn.
Nếu thấy ai đó trong phòng có dấu hiệu đau đầu, chóng mặt, buồn nôn bất thường khi đang sưởi than, hãy mở cửa ngay, đưa người đó ra chỗ thoáng và tìm trợ giúp y tế.
Rét và sức khoẻ: nhận biết sớm để xử lý
Cơ thể bị lạnh lâu, nhất là khi quần áo ướt, có gió, có thể bị hạ thân nhiệt. Dấu hiệu sớm là run không kiểm soát được, tay chân tê cóng, nói líu lưỡi, vụng về, mệt lả, buồn ngủ bất thường. Trẻ nhỏ và người già dễ bị hơn, và đôi khi không tự nhận ra hay không nói ra.
Khi thấy dấu hiệu này, hãy đưa người đó vào chỗ ấm, kín gió, thay đồ ướt bằng đồ khô, đắp chăn, cho uống nước ấm (không uống rượu — rượu làm cảm giác ấm giả nhưng khiến cơ thể mất nhiệt nhanh hơn). Nếu người đó lơ mơ, lú lẫn, hoặc không đỡ, cần tìm trợ giúp y tế ngay.
Người có bệnh tim mạch, huyết áp, hô hấp nên mang đủ thuốc thường dùng, giữ ấm kỹ, tránh ra ngoài vào sáng sớm và đêm khuya khi lạnh nhất, và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi lên vùng cao vào mùa rét. Ở vùng cao, trạm y tế xã có thể ở xa và bệnh viện lớn càng xa hơn.
Đời sống trên cao nguyên trong những ngày rét
Với người dân, mùa đông là mùa vất vả theo cách khác. Ngô đã thu, được cất trên gác bếp; bếp lửa giữa nhà cháy gần như cả ngày, vừa để nấu, vừa để sưởi, vừa để hun khô thức ăn treo trên gác. Những đợt rét đậm, người dân phải che chắn chuồng trại, dự trữ thức ăn cho trâu bò, ngựa, vì gia súc cũng có thể chết rét nếu không được giữ ấm.
Trẻ em vẫn đến trường trong những buổi sáng lạnh buốt. Khi có rét hại, ngành giáo dục địa phương thường có hướng dẫn cho học sinh nghỉ học hoặc đi học muộn hơn. Bạn sẽ gặp những đứa trẻ má đỏ hồng vì gió lạnh, mặc nhiều lớp áo đi trên đường đá.
Mùa đông cũng là mùa chuẩn bị Tết, mùa chợ phiên cuối năm đông đúc. Khi đến bản vào mùa này, bếp lửa là trung tâm của ngôi nhà; nếu được mời ngồi bên bếp, hãy hỏi chủ nhà nên ngồi chỗ nào, vì ở nhiều dân tộc, chỗ quanh bếp có quy ước riêng. Đừng hơ giày, tất ướt sát bếp nấu ăn khi chưa hỏi.
Lên lịch trình cho mùa đông
Ngày mùa đông ngắn, trời tối sớm, buổi sáng sương mù có thể kéo dài. Vì vậy lịch trình mùa đông nên ngắn hơn lịch trình mùa khác cùng số ngày: bớt một điểm mỗi ngày, xuất phát khi sương bắt đầu tan, và về đến chỗ nghỉ trước khi trời tối hẳn.
Chọn chỗ nghỉ có chăn đủ ấm, nước nóng, và hỏi trước cách sưởi. Nếu đi cùng người già, trẻ nhỏ, ưu tiên những chỗ có máy sưởi điện hoặc điều hoà hai chiều thay vì lò than. Những đêm có cảnh báo rét hại, cân nhắc nghỉ ở vùng thấp hơn như thành phố thay vì ngủ ở các bản nằm cao nhất trên núi.
Theo dõi bản tin dự báo trong suốt chuyến đi. Khi có đợt không khí lạnh mạnh, nhiệt độ có thể giảm rất nhanh trong một, hai ngày. Có kế hoạch dự phòng — ở thêm một ngày, đổi thứ tự chặng, rút ngắn chuyến đi — sẽ giúp bạn không phải đi trong điều kiện xấu nhất. Đường trơn vì sương, băng giá là chuyện của mục cung đường, nhưng quyết định có đi hay không bắt đầu từ việc đọc dự báo.
Câu hỏi thường gặp
Hà Giang có tuyết không?
Tuyết rơi ở Hà Giang là hiện tượng rất hiếm, chỉ xảy ra ở vài điểm cao trong những đợt rét đặc biệt mạnh. Hiện tượng thường gặp hơn vào mùa đông là sương muối, và đôi khi băng giá ở các điểm cao. Không nên lên kế hoạch đi chỉ để xem tuyết.
Mùa đông Hà Giang lạnh nhất vào tháng nào?
Cái lạnh thường rõ nhất trong khoảng cuối tháng mười hai đến tháng một, khi các đợt không khí lạnh mạnh tràn về. Tuy vậy, rét đậm có thể đến sớm hơn hoặc kéo dài sang tháng hai tùy năm. Theo dõi bản tin dự báo để biết đợt rét cụ thể.
Sương muối là gì và xem ở đâu?
Sương muối là lớp tinh thể băng nhỏ phủ trên cây cỏ vào những đêm rất lạnh, trời quang, lặng gió. Thường thấy vào sáng sớm sau đợt không khí lạnh, ở các thung lũng và điểm cao trên cao nguyên đá. Nắng lên là tan nhanh.
Ngủ ở nhà dân mùa đông có lạnh không?
Đêm mùa đông trên cao nguyên rất lạnh. Hãy hỏi chủ nhà về chăn ấm, mang đồ ngủ giữ nhiệt, tất dày, mũ len. Tuyệt đối không mang lò than vào phòng ngủ đóng kín cửa vì nguy cơ ngộ độc khí than.
Đi Hà Giang mùa đông có nguy hiểm không?
Không nguy hiểm nếu chuẩn bị đủ đồ ấm, sưởi ấm đúng cách, đi chậm và tránh những đợt cảnh báo rét hại. Rủi ro chính là hạ thân nhiệt khi bị ướt, ngộ độc khí than khi sưởi trong phòng kín, và đường trơn do sương, băng giá.
Uống rượu có giúp ấm người không?
Rượu cho cảm giác ấm lúc đầu vì làm giãn mạch máu ngoài da, nhưng thực ra khiến cơ thể mất nhiệt nhanh hơn và làm giảm khả năng nhận biết lạnh. Khi trời rét, nên uống nước ấm, ăn đủ bữa, mặc ấm thay vì dựa vào rượu.