Trước ngày 1/7/2025, tỉnh Hà Giang có 11 đơn vị cấp huyện: thành phố Hà Giang và 10 huyện là Đồng Văn, Mèo Vạc, Yên Minh, Quản Bạ, Vị Xuyên, Bắc Mê, Hoàng Su Phì, Xín Mần, Bắc Quang, Quang Bình. Từ ngày đó cấp huyện bị bỏ; đất của mười một đơn vị này được chia thành 73 xã, phường thuộc tỉnh Tuyên Quang.
Mười huyện cũ có thể gom thành bốn vùng rất khác nhau: cao nguyên đá phía bắc (Quản Bạ, Yên Minh, Đồng Văn, Mèo Vạc), vùng núi đất ruộng bậc thang phía tây (Hoàng Su Phì, Xín Mần), vùng thung lũng sông Lô và trung tâm (Vị Xuyên, thành phố Hà Giang), và vùng thấp phía nam, phía đông (Bắc Quang, Quang Bình, Bắc Mê). Bài viết giới thiệu từng huyện theo bốn vùng này, kèm các xã mới tương ứng.
Bảng tổng hợp: huyện cũ, huyện lỵ cũ, số xã mới
Bảng dưới tóm tắt nhanh. Số xã mới được đếm theo danh mục đối chiếu; vài xã có đất từ hai huyện cũ được tính theo huyện có phần chính:
| Huyện, thành phố cũ | Huyện lỵ cũ | Vùng | Số xã, phường mới |
|---|---|---|---|
| Thành phố Hà Giang | — | Thung lũng trung tâm | 3 (2 phường, 1 xã) |
| Vị Xuyên | Thị trấn Vị Xuyên | Thung lũng sông Lô, núi cao phía tây | 12 |
| Bắc Mê | Thị trấn Yên Phú | Thung lũng sông Gâm, phía đông | 6 |
| Bắc Quang | Thị trấn Việt Quang | Vùng thấp phía nam | 8 |
| Quang Bình | Thị trấn Yên Bình | Vùng thấp phía tây nam | 7 |
| Hoàng Su Phì | Thị trấn Vinh Quang | Núi đất, ruộng bậc thang | 8 |
| Xín Mần | Thị trấn Cốc Pài | Núi đất, ruộng bậc thang, biên giới | 6 |
| Quản Bạ | Thị trấn Tam Sơn | Cao nguyên đá, cửa ngõ | 5 |
| Yên Minh | Thị trấn Yên Minh | Cao nguyên đá | 7 |
| Đồng Văn | Thị trấn Đồng Văn | Cao nguyên đá, cực Bắc | 5 |
| Mèo Vạc | Thị trấn Mèo Vạc | Cao nguyên đá, sông Nho Quế | 6 |
Cộng lại là 73 đơn vị. Huyện nhiều xã mới nhất là Vị Xuyên vì địa bàn rộng, nhiều xã cũ; Quản Bạ và Đồng Văn ít nhất với năm xã mỗi huyện.
Bốn huyện cao nguyên đá: Quản Bạ, Yên Minh, Đồng Văn, Mèo Vạc
Quản Bạ là cửa ngõ của cao nguyên đá. Từ khu trung tâm Hà Giang cũ, quốc lộ 4C leo dốc lên cổng trời Quản Bạ, nhìn xuống thung lũng với núi đôi nổi tiếng. Huyện lỵ là thị trấn Tam Sơn. Vùng Lùng Tám được biết đến với nghề trồng lanh, dệt vải lanh của phụ nữ Mông. Nay Quản Bạ gồm năm xã: Quản Bạ, Cán Tỷ, Lùng Tám, Nghĩa Thuận, Tùng Vài.
Yên Minh nằm giữa Quản Bạ và Đồng Văn, có những cánh rừng thông hiếm thấy trên cao nguyên, và vùng Du Già, Mậu Duệ ở phía đông nam với thung lũng, thác nước, nhà sàn của người Tày xen với bản Mông, Dao. Huyện lỵ là thị trấn Yên Minh. Nay có bảy xã: Yên Minh, Bạch Đích, Du Già, Đường Thượng, Mậu Duệ, Ngọc Long, Thắng Mố.
Đồng Văn là huyện cực Bắc, có cột cờ Lũng Cú, phố cổ Đồng Văn, dinh thự họ Vương ở Sà Phìn, thung lũng Sủng Là, Phó Bảng. Đây là trung tâm của cao nguyên đá, người Mông chiếm đa số, bên cạnh người Lô Lô, Hoa, Tày, Giáy. Nay có năm xã: Đồng Văn, Lũng Cú, Lũng Phìn, Phố Bảng, Sà Phìn.
Mèo Vạc nằm phía đông Đồng Văn, nối với nhau qua đèo Mã Pì Lèng trên hẻm sông Nho Quế. Xã Khâu Vai của Mèo Vạc nổi tiếng với phiên chợ mang tên chợ tình họp mỗi năm một lần. Huyện lỵ là thị trấn Mèo Vạc. Nay có sáu xã: Mèo Vạc, Khâu Vai, Niêm Sơn, Sơn Vĩ, Sủng Máng, Tát Ngà.
Hai huyện ruộng bậc thang: Hoàng Su Phì và Xín Mần
Hoàng Su Phì nằm ở phía tây vùng Hà Giang cũ, địa hình núi đất cao, dốc, là nơi có những quần thể ruộng bậc thang nổi tiếng nhất của tỉnh cũ. Vùng này cũng nổi tiếng với chè Shan tuyết trên núi cao. Cư dân gồm người Nùng, Dao, La Chí, Mông, Tày và nhiều nhóm khác. Huyện lỵ là thị trấn Vinh Quang. Nay Hoàng Su Phì gồm tám xã: Hoàng Su Phì, Bản Máy, Hồ Thầu, Nậm Dịch, Pờ Ly Ngài, Tân Tiến, Thàng Tín, Thông Nguyên.
Xín Mần ở tận cùng phía tây, giáp Trung Quốc và tỉnh Lào Cai, cũng là vùng núi đất với ruộng bậc thang, đồi chè và nhiều bản người Nùng, Mông, Dao, La Chí. Đường đến Xín Mần xa và quanh co hơn các huyện khác, nên vùng này giữ được nhiều nét đời sống truyền thống và ít khách du lịch hơn cao nguyên đá. Huyện lỵ là thị trấn Cốc Pài. Nay có sáu xã: Xín Mần, Khuôn Lùng, Nấm Dẩn, Pà Vầy Sủ, Quảng Nguyên, Trung Thịnh, trong đó Cốc Pài thuộc xã Pà Vầy Sủ.
Điểm chung của hai huyện là cảnh quan do con người tạo nên qua nhiều thế hệ: ruộng bậc thang được đắp từng tầng theo đường đồng mức, dẫn nước từ khe suối trên cao. Khác với cao nguyên đá khô hạn phía đông, vùng này nhiều nước hơn, rừng còn nhiều hơn, và mùa đẹp nhất là mùa nước đổ, mùa lúa chín.
Vùng trung tâm: thành phố Hà Giang và Vị Xuyên
Thành phố Hà Giang nằm ở ngã ba sông Lô và sông Miện, là tỉnh lỵ của tỉnh Hà Giang trong giai đoạn 1991–2025 (thị xã đến năm 2010, sau đó là thành phố). Nay khu vực này gồm phường Hà Giang 1, Hà Giang 2 và xã Ngọc Đường. Đây vẫn là đầu mối giao thông của cả vùng với ba ngả quốc lộ 2, 4C và 34.
Vị Xuyên bao quanh thành phố cũ và trải rộng theo thung lũng sông Lô, từ vùng cửa khẩu Thanh Thủy ở phía bắc xuống tới giáp Bắc Quang ở phía nam. Phía tây huyện là vùng núi cao, có dãy Tây Côn Lĩnh, một trong những khối núi cao nhất vùng Đông Bắc, và những vùng chè Shan tuyết như Cao Bồ. Vị Xuyên cũng là nơi có Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Vị Xuyên bên quốc lộ 2. Huyện có hai thị trấn là Vị Xuyên và Nông trường Việt Lâm. Nay gồm mười hai xã: Vị Xuyên, Việt Lâm, Bạch Ngọc, Cao Bồ, Lao Chải, Linh Hồ, Minh Tân, Phú Linh, Thanh Thủy, Thuận Hòa, Thượng Sơn, Tùng Bá.
Thung lũng sông Lô quanh Vị Xuyên cũng là vùng có nhiều di tích, điểm tham quan gần khu trung tâm cũ, thuận tiện cho người muốn tìm hiểu Hà Giang mà không đi xa lên cao nguyên. Nhiều xã của Vị Xuyên cũ có cả vùng thấp làm ruộng nước lẫn vùng núi cao trồng chè, nên đời sống trong một xã mới có thể rất đa dạng.
Vùng trung tâm là nơi giao thoa giữa vùng thấp và vùng cao: người Tày, Dao, Mông, Kinh sống xen nhau; kinh tế pha trộn giữa nông nghiệp, dịch vụ, thương mại cửa khẩu. Trong tỉnh Tuyên Quang mới, đây là "cửa ngõ" của toàn bộ nửa phía bắc.
Vùng thấp phía nam và phía đông: Bắc Quang, Quang Bình, Bắc Mê
Bắc Quang là huyện thấp nhất, ấm nhất của vùng Hà Giang cũ, nằm dọc quốc lộ 2 ở phía nam. Đây là vùng nổi tiếng với cam sành, chè và là nơi có mưa nhiều. Huyện có hai thị trấn là Việt Quang (huyện lỵ) và Vĩnh Tuy. Nay gồm tám xã: Bắc Quang, Vĩnh Tuy, Bằng Hành, Đồng Tâm, Đồng Yên, Hùng An, Liên Hiệp, Tân Quang.
Quang Bình là huyện trẻ nhất, được lập năm 2003 từ một phần đất của Bắc Quang, Hoàng Su Phì, Xín Mần, huyện lỵ là thị trấn Yên Bình. Vùng này là chuyển tiếp giữa vùng thấp Bắc Quang và vùng núi phía tây, giáp tỉnh Yên Bái cũ. Nay gồm bảy xã: Quang Bình, Bằng Lang, Tân Trịnh, Tiên Nguyên, Tiên Yên, Xuân Giang, Yên Thành; xã Xuân Minh cũ của Quang Bình nhập vào xã Thông Nguyên.
Bắc Mê ở phía đông, dọc thung lũng sông Gâm và quốc lộ 34 đi Cao Bằng. Địa hình núi đất xen núi đá, nhiều bản người Tày, Dao, Mông. Huyện lỵ là thị trấn Yên Phú. Nay gồm sáu xã: Bắc Mê, Đường Hồng, Giáp Trung, Minh Ngọc, Minh Sơn, Yên Cường; một phần xã Yên Định cũ về xã Ngọc Đường.
Bảy huyện biên giới và ba huyện nội địa
Trong mười huyện cũ, bảy huyện có đường biên giới với Trung Quốc: Xín Mần, Hoàng Su Phì, Vị Xuyên, Quản Bạ, Yên Minh, Đồng Văn, Mèo Vạc. Ba huyện còn lại là Bắc Quang, Quang Bình, Bắc Mê nằm sâu trong nội địa, giáp các tỉnh lân cận. Sự phân biệt này có ý nghĩa thực tế, vì nhiều xã thuộc các huyện biên giới cũ nằm trong khu vực biên giới với những quy định riêng về đi lại, lưu trú, nhất là với người nước ngoài.
Dọc đường biên có các cửa khẩu, trong đó cửa khẩu quốc tế Thanh Thủy ở Vị Xuyên là cửa ngõ thương mại lớn nhất của vùng, cách khu trung tâm Hà Giang cũ không xa theo quốc lộ 2. Một số cửa khẩu khác phục vụ giao thương của cư dân hai bên biên giới. Hoạt động ở mỗi cửa khẩu tuỳ theo quy định từng thời kỳ, nên nếu bạn có việc qua lại, cần hỏi thông tin hiện hành từ cơ quan chức năng.
Sau ngày 1/7/2025, các huyện biên giới không còn, nhưng các xã biên giới vẫn là xã biên giới, và lực lượng biên phòng vẫn đóng ở địa bàn như trước. Với du khách, quy định cụ thể về giấy tờ khi vào khu vực biên giới được trình bày trong danh mục cung đường và đi lại của trang.
Dùng tên huyện cũ thế nào cho đúng hôm nay
Khi nói về vùng, về du lịch. "Lên Đồng Văn", "về Bắc Quang", "đi Hoàng Su Phì mùa lúa chín" vẫn là cách nói tự nhiên và dễ hiểu nhất. Tên huyện cũ là tên vùng, tồn tại lâu hơn nhiều so với một đơn vị hành chính.
Khi ghi giấy tờ. Không còn ghi huyện. Ghi "xã…, tỉnh Tuyên Quang". Nếu xã mới mang đúng tên huyện cũ, như xã Đồng Văn, cần nhớ rằng phạm vi xã nhỏ hơn nhiều so với huyện Đồng Văn trước đây.
Khi tra cứu thống kê, tài liệu cũ. Số liệu trước tháng 7/2025 vẫn được trình bày theo huyện. Khi so sánh với số liệu sau này theo xã, bạn cần cộng các xã mới thuộc phạm vi huyện cũ, và lưu ý các xã có đất từ hai huyện.
Khi giới thiệu quê hương. Cách nói "quê ở xã Lũng Phìn, huyện Đồng Văn cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang" vừa chính xác vừa giúp người nghe định vị. Không cần chọn giữa tên cũ và tên mới; dùng cả hai là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Huyện nào của Hà Giang ở xa nhất về phía bắc?
Đồng Văn là huyện cực Bắc, với điểm cực Bắc của Việt Nam nằm ở vùng Lũng Cú. Nay khu vực này thuộc xã Lũng Cú, tỉnh Tuyên Quang. Mèo Vạc ở ngay phía đông Đồng Văn cũng là huyện giáp biên giới phía bắc.
Huyện nào của Hà Giang có ruộng bậc thang đẹp?
Ruộng bậc thang tập trung nhiều nhất ở Hoàng Su Phì và Xín Mần, phía tây vùng Hà Giang cũ. Một số nơi ở Vị Xuyên, Quang Bình và các thung lũng khác cũng có ruộng bậc thang, nhưng quy mô và độ dày đặc không bằng.
Huyện Quang Bình được thành lập năm nào?
Huyện Quang Bình được thành lập năm 2003 từ một phần đất của các huyện Bắc Quang, Hoàng Su Phì và Xín Mần, huyện lỵ là thị trấn Yên Bình. Từ 1/7/2025, đất Quang Bình cũ chia vào bảy xã mới và một phần về xã Thông Nguyên.
Bốn huyện cao nguyên đá là những huyện nào?
Đó là Quản Bạ, Yên Minh, Đồng Văn và Mèo Vạc, cũng là phạm vi của công viên địa chất toàn cầu cao nguyên đá Đồng Văn. Nay bốn huyện này tương ứng với 23 xã của tỉnh Tuyên Quang.
Sau 2025 còn dùng tên huyện được không?
Trong giao tiếp, du lịch, văn hoá thì vẫn dùng bình thường như tên vùng. Trên giấy tờ hành chính thì không còn cấp huyện, địa chỉ chỉ gồm thôn, xã và tỉnh. Mười tên huyện cũ đều còn dưới dạng tên một xã mới.