Ở vùng Hà Giang cũ, việc căn cước và cư trú nay chủ yếu làm với công an xã phường nơi bạn ở, hoặc trực tuyến qua VNeID và cổng dịch vụ công. Sổ hộ khẩu giấy đã không còn dùng từ năm 2023; thông tin thường trú, tạm trú nằm trong cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và đã được chuyển sang tên xã mới, tỉnh Tuyên Quang khi hợp nhất. Thẻ căn cước đang dùng không phải đổi vì tỉnh đổi tên.
Những câu hỏi thật sự gặp nhiều ở vùng này lại khác: con vừa đủ 14 tuổi đi làm thẻ ở đâu khi nhà cách xã cả chục cây số; giáo viên, y bác sĩ, người làm du lịch lên Hà Giang làm việc có phải đăng ký tạm trú không; bố mẹ ở bản không biết dùng điện thoại thì làm VNeID thế nào. Bài này trả lời lần lượt.
Thẻ căn cước: ai phải làm, khi nào đổi
Theo Luật Căn cước có hiệu lực từ ngày 1/7/2024, công dân Việt Nam từ đủ 14 tuổi phải làm thẻ căn cước; trẻ dưới 14 tuổi được cấp nếu cha mẹ có nhu cầu. Thẻ phải đổi khi người mang thẻ đủ 25, 40 và 60 tuổi. Thẻ căn cước công dân cũ còn hạn vẫn dùng được đến hết thời hạn in trên thẻ; chứng minh nhân dân chín số đã hết giá trị sử dụng.
Với trẻ dưới 14 tuổi, thủ tục có thể làm trực tuyến qua tài khoản VNeID của cha mẹ, kèm ảnh chân dung theo chuẩn; trẻ từ đủ 6 tuổi trở lên phải đến thu nhận vân tay, mống mắt. Trẻ từ 14 tuổi trở lên tự đến làm, có cha mẹ đi cùng nếu cần.
Ở vùng cao, nhiều em học ở trường phổ thông dân tộc nội trú, bán trú xa nhà. Khi tới tuổi làm thẻ, nhà trường và công an xã thường phối hợp tổ chức thu nhận lưu động theo đợt. Phụ huynh nên hỏi giáo viên chủ nhiệm xem trường có lịch như vậy không; nếu có, đó là cách đỡ tốn công nhất. Nếu không, hẹn trước với công an xã để tránh đi đến nơi mà máy thu nhận đang mang đi bản khác.
Mang gì khi đi làm căn cước, và lỗi hay gặp
Chuẩn bị đủ những thứ sau, nhất là khi bạn phải đi xa mới tới điểm thu nhận:
- Thẻ cũ (căn cước công dân, căn cước) hoặc giấy tờ tùy thân đang có; với lần cấp đầu, mang giấy khai sinh để đối chiếu nếu thông tin trong dữ liệu dân cư chưa đầy đủ.
- Số điện thoại chính chủ đang dùng, vì thường được hỏi để gắn với tài khoản định danh.
- Với trẻ dưới 14 tuổi: cha hoặc mẹ hoặc người giám hộ đi cùng, mang giấy tờ của người đi cùng.
- Ăn mặc gọn, tóc không che trán và tai khi chụp ảnh; không đeo kính màu, không mang trang sức che mặt. Khăn, mũ truyền thống thường phải bỏ ra khi chụp ảnh thẻ.
- Kiểm tra trước tên, ngày sinh, dân tộc, quê quán trên dữ liệu dân cư (xem trong VNeID của người thân nếu có). Sai lệch phải điều chỉnh dữ liệu trước, nếu không thẻ sẽ in theo thông tin sai.
Lỗi hay gặp nhất ở vùng đồng bào là tên viết khác nhau giữa các giấy: chữ "Mua", "Mùa"; "Sùng", "Xùng"; tên đệm có hay không có. Thẻ căn cước in theo cơ sở dữ liệu dân cư, còn dữ liệu đó lấy từ giấy khai sinh và thông tin cư trú. Nếu chênh nhau, việc cần làm là cải chính hộ tịch hoặc điều chỉnh thông tin cư trú với đủ giấy tờ chứng minh, trước khi làm thẻ.
Thường trú: nhập hộ, tách hộ, chuyển về ở với người thân
Đăng ký thường trú là đăng ký nơi bạn sinh sống ổn định lâu dài. Ở vùng Hà Giang cũ, các tình huống thường gặp là con dâu về nhà chồng, người già về ở với con, gia đình chuyển ra thị trấn cũ hoặc trung tâm Hà Giang, hộ được di dời khỏi vùng có nguy cơ sạt lở. Hồ sơ nộp cho công an xã phường nơi đến, trực tiếp hoặc qua cổng dịch vụ công, VNeID.
Giấy tờ chứng minh chỗ ở hợp pháp là phần hay vướng nhất. Với nhà ở của hộ đồng bào chưa có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quy định hiện hành có những cách xác nhận khác, ví dụ xác nhận của ủy ban xã về nhà ở, đất ở không có tranh chấp; cán bộ công an xã sẽ hướng dẫn loại nào dùng được trong trường hợp của bạn. Khi về ở nhờ nhà người thân, cần ý kiến đồng ý của chủ hộ hoặc chủ sở hữu chỗ ở.
Tách hộ thường đặt ra khi con cái lập gia đình nhưng vẫn ở chung khuôn viên. Việc tách hộ liên quan đến nhiều chính sách theo hộ như hỗ trợ nhà ở, hỗ trợ sản xuất, chuẩn nghèo, nên cân nhắc kỹ và hỏi rõ ảnh hưởng trước khi làm, đừng tách chỉ vì nghe nói "tách ra được hưởng thêm".
Tạm trú và lưu trú: người lên Hà Giang làm việc, khách lưu lại
Ai phải đăng ký tạm trú. Người đến sinh sống ở một nơi ngoài nơi thường trú từ 30 ngày trở lên để làm việc, học tập phải đăng ký tạm trú. Giáo viên miền xuôi lên điểm trường, y bác sĩ luân phiên, kỹ sư công trình thủy điện, nhân viên homestay theo mùa đều thuộc diện này.
Nộp ở đâu. Công an xã phường nơi bạn ở, hoặc trực tuyến. Nếu ở nhà công vụ, khu tập thể của cơ quan, cơ quan thường đứng ra xác nhận chỗ ở; nếu thuê nhà dân, cần hợp đồng thuê hoặc ý kiến đồng ý của chủ nhà.
Lưu trú khác tạm trú. Khách du lịch ngủ lại vài đêm không đăng ký tạm trú mà được thông báo lưu trú. Với homestay, nhà nghỉ, nghĩa vụ thông báo thuộc về cơ sở lưu trú; khách chỉ cần xuất trình giấy tờ tuỳ thân.
Người ở nhờ nhà dân dịp đi phượt. Khi ngủ nhờ nhà người quen ở bản, chủ nhà vẫn có nghĩa vụ thông báo lưu trú với công an xã theo quy định. Nhiều chủ nhà lớn tuổi không biết việc này; khách có thể chủ động nhắc và giúp làm qua VNeID.
Khu vực biên giới. Một số xã giáp biên có quy định riêng về đi lại, lưu trú trong vành đai biên giới. Nội dung này thay đổi theo văn bản hiện hành; người lạ đến làm việc lâu nên hỏi công an xã và đồn biên phòng gần nhất trước.
Làm VNeID cho bố mẹ ở bản
Tài khoản định danh điện tử mức hai giúp người cao tuổi khỏi phải mang nhiều giấy khi đi khám bệnh, nhận trợ cấp, làm thủ tục. Cách làm cho người không quen điện thoại:
- Chọn một điện thoại có số chính chủ của bố mẹ. Tài khoản gắn với số điện thoại đứng tên người đó; dùng số của con cái dễ gây rắc rối về sau.
- Đến công an xã đăng ký mức hai cùng thẻ căn cước gắn chip; cán bộ thu nhận ảnh và kích hoạt. Ở nhiều xã vùng cao, công an xã tổ chức đợt kích hoạt lưu động tại thôn.
- Đặt mật khẩu và mã khoá dễ nhớ với chính người đó, không ghi lên vỏ điện thoại. Dặn kỹ: không ai từ cơ quan nhà nước gọi điện xin mật khẩu hay mã xác thực.
- Hướng dẫn một hai việc dùng thật: mở thẻ căn cước điện tử, mở thẻ bảo hiểm y tế. Người già học nhanh khi thấy ngay lợi ích.
- Con cháu giữ liên lạc để hỗ trợ khi cần làm thủ tục trực tuyến, nhưng không dùng tài khoản của bố mẹ để làm việc riêng của mình.
Kẻ gian thường nhắm vào người cao tuổi bằng chiêu "cập nhật thông tin sau sáp nhập". Dặn bố mẹ cúp máy khi bị hỏi mã, rồi gọi cho con cháu hoặc ra hỏi công an xã.
Người Hà Giang đi làm xa: tạm trú nơi làm, thường trú ở quê
Hàng năm có rất nhiều lao động trẻ từ vùng Hà Giang cũ xuống làm ở các khu công nghiệp vùng đồng bằng và trung du. Phần lớn giữ thường trú ở quê, đăng ký tạm trú ở nơi làm việc. Đây là cách hợp lý: thường trú ở quê giữ được quyền lợi gắn với đất đai, chính sách hỗ trợ theo hộ, còn tạm trú giúp con cái học hành, khám bệnh ở nơi làm việc thuận tiện hơn.
Đăng ký tạm trú do chính người lao động làm với công an nơi ở mới, thường kèm hợp đồng thuê phòng trọ hoặc xác nhận của chủ nhà; nhiều công ty có ký túc xá đứng ra xác nhận chỗ ở. Tạm trú có thời hạn, hết hạn phải gia hạn. Khi về hẳn quê, nên làm thủ tục xoá tạm trú hoặc để hết hạn theo quy định, tránh để thông tin treo.
Một tình huống hay gặp: đi làm xa vài năm, khi về muốn làm thẻ căn cước cho con, làm sổ đỏ, mới phát hiện thông tin hộ ở quê có thay đổi mà mình không biết, ví dụ người thân đã tách hộ, chuyển chủ hộ. Mỗi dịp về quê nên mở VNeID kiểm lại thông tin cư trú của mình và của con, sai ở đâu báo công an xã ngay trong dịp đó, đỡ phải về thêm lần nữa.
Sau hợp nhất, những gì tự động, những gì phải tự làm
Phần tự động: tên xã, tên tỉnh trong thông tin cư trú của bạn đã được chuyển theo đơn vị hành chính mới. Bạn không phải nộp hồ sơ "đổi địa chỉ thường trú" chỉ vì sáp nhập. Khi đổi thẻ căn cước vì lý do khác, thẻ mới in địa chỉ mới.
Phần phải tự làm: khi bạn thực sự chuyển chỗ ở, đến ở nơi khác quá thời hạn quy định, có thay đổi về hộ (kết hôn, sinh con, người mất), hoặc phát hiện thông tin sai. Nhiều gia đình vùng cao có người mất từ lâu nhưng chưa khai tử, thông tin vẫn còn trong hộ; việc này ảnh hưởng tới chia thừa kế, nhận chế độ của người còn sống và nên làm sớm.
Nếu phát hiện thông tin cư trú hiển thị sai xã mới (do thôn của bạn thuộc xã cũ bị chia), báo công an xã để được kiểm tra, điều chỉnh. Đây là lỗi kỹ thuật có thể xảy ra trong đợt chuyển dữ liệu lớn, không phải lỗi của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Thẻ căn cước công dân cấp năm 2021 ghi tỉnh Hà Giang có phải đổi không?
Không. Thẻ còn thời hạn in trên thẻ thì vẫn dùng. Khi thẻ hết hạn hoặc bạn tới tuổi phải đổi, thẻ mới sẽ ghi theo thông tin cư trú hiện hành, tức xã mới và tỉnh Tuyên Quang.
Trẻ dưới 14 tuổi có bắt buộc làm thẻ căn cước không?
Không bắt buộc. Trẻ dưới 14 tuổi được cấp nếu cha mẹ có nhu cầu, ví dụ để đi máy bay, làm hồ sơ thuận tiện. Từ đủ 14 tuổi thì phải làm. Trẻ dưới 6 tuổi không thu nhận vân tay, mống mắt.
Lên Hà Giang dạy học một năm thì đăng ký tạm trú ở đâu?
Đăng ký tại công an xã phường nơi bạn ở, trực tiếp hoặc qua cổng dịch vụ công, VNeID. Ở nhà công vụ của trường thì nhà trường xác nhận chỗ ở; thuê nhà dân thì cần hợp đồng thuê hoặc ý kiến đồng ý của chủ nhà.
Khách du lịch ở homestay có phải đăng ký tạm trú không?
Không. Khách ở ngắn ngày được cơ sở lưu trú thông báo lưu trú với công an. Bạn chỉ cần xuất trình giấy tờ tùy thân hoặc thẻ căn cước điện tử trên VNeID khi nhận phòng.
Tên trên căn cước khác tên trong giấy khai sinh thì xử lý thế nào?
Xác định thông tin nào đúng, rồi làm thủ tục cải chính hộ tịch hoặc điều chỉnh thông tin trong cơ sở dữ liệu dân cư tại ủy ban xã, công an xã, kèm giấy tờ chứng minh. Sau khi dữ liệu đã đúng mới làm lại thẻ.
Bố mẹ không biết chữ có làm được VNeID không?
Được, nhưng cần người thân hỗ trợ đến công an xã kích hoạt và hướng dẫn dùng vài chức năng chính. Điều quan trọng nhất là dặn bố mẹ không cung cấp mật khẩu, mã xác thực cho bất kỳ ai gọi điện tới.